Uzasadnienie
Wyrokiem z 24 czerwca 2009 r. (sygn. akt I SA/Sz 219/09), wydanym na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie: "p.p.s.a.", Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę Burmistrza Miasta i Gminy G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z 9 stycznia 2009 r. w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego. Postępowanie to toczyło się wobec P. Z. E. D. O. S.A. z siedzibą w N. (dalej jako: Spółka lub zobowiązany) na podstawie trzech tytułów wykonawczych wystawionych przez Burmistrza Miasta i Gminy G. Podstawą prawną prowadzenia egzekucji była decyzja tego organu z 20 grudnia 2007 r. określająca zobowiązanie w podatku od nieruchomości za 2002 r. Odpisy wspomnianych tytułów wykonawczych doręczono Spółce w dniu 27 grudnia 2007 r., zaś w dniu 28 grudnia 2007 r. zastosowano środek egzekucyjny w postaci zajęcia wierzytelności z jej rachunku bankowego.
Postanowieniem z 21 kwietnia 2008 r. postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone na żądanie wierzyciela. Postępowanie to następnie umorzono. Z żądaniem jego umorzenia wystąpiła Spółka, powołując się na fakt uchylenia przez organ odwoławczy decyzji wymiarowej z 20 grudnia 2007 r. będącej podstawą prawną egzekwowanego obowiązku. Postanowienie organu egzekucyjnego z 10 października 2008 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego nie zostało przez strony zaskarżone. W rezultacie organy egzekucyjne obciążyły wierzyciela - Burmistrza Miasta i Gminy G. kosztami prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Wskazały, że umorzenie postępowania powoduje, iż nie ma podstawy prawnej do ich egzekwowania od zobowiązanego. Dyrektor Izby Skarbowej powołał się przy tym na regulację zawartą w art. 64c § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2002 r. nr 110, poz. 968, z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie: "u.p.e.a.". Dodał, że to właśnie wierzyciel ponosi ryzyko związane z wszczęciem i prowadzeniem egzekucji na podstawie nieostatecznej decyzji podatkowej, którą następnie uchylono.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, w wyniku sądowej kontroli objętego skargą postanowienia, uznał, że nie narusza ono prawa. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd przypomniał zasadę, w myśl której to zobowiązany ponosi odpowiedzialność za powstałe koszty egzekucji. Zauważył, że zasada ta w pewnych przypadkach jest ograniczona, co wynika wprost z przepisów u.p.e.a. Jednym z takich przypadków jest niemożność ściągnięcia kosztów postępowania od zobowiązanego, o czym stanowi art. 64c § 4 u.p.e.a. Zdaniem Sądu powody uniemożliwiające ściągnięcie tych kosztów mogą być zarówno faktyczne (np. zubożenie zobowiązanego), jak i prawne. W tym ostatnim przypadku chodzi o każdą sytuację, w której przepisy prawa nie zezwalają na ściągnięcie kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego. Pogląd przeciwny prowadziłby do tego, że umorzenie postępowania egzekucyjnego np. na wniosek wierzyciela, skutkowałoby przerzuceniem ciężaru finansowego egzekucji na organ egzekucyjny.
Byłoby to natomiast sprzeczne z art. 64c § 3 u.p.e.a. Sąd zgodził się ze stanowiskiem, że ryzyko związane z wszczęciem i prowadzeniem egzekucji na podstawie nieostatecznej decyzji podatkowej, która jest następnie uchylona ponosi wierzyciel.
Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Burmistrz Miasta i Gminy G. wniósł skargę kasacyjną. Zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 64c § 4 u.p.e.a. Alternatywnie (w przypadku uznania art. 64c § 4 u.p.e.a. za przepis prawa procesowego) zarzucił naruszenie prawa procesowego, tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 151 p.p.s.a. przez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia art. 64c § 4 u.p.e.a.;
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 151 p.p.s.a. przez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia prawa materialnego;
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 151 p.p.s.a. przez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej w skrócie: "k.p.a." oraz w zw. z art. 18 u.p.e.a.; art. 107 § 3 w zw. z art. 126 k.p.a. oraz w zw. z art. 18 u.p.e.a.; art. 6, art. 8, art. 7, art. 11 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.;
- - art. 141 § 4 p.p.s.a. przez wadliwe uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia.
Zdaniem autora skargi kasacyjnej art. 64c § 4 u.p.e.a. nie pozwala na automatyczne przerzucenie ciężaru kosztów egzekucyjnych na wierzyciela, w każdej sytuacji gdy nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Przeciwnie przepis ten wymaga od organu egzekucyjnego ustalenia na podstawie materiału dowodowego, iż z przyczyn faktycznych nie ma możliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego. Chodzi tu przede wszystkim o sytuację, gdy w toku postępowania egzekucyjnego pogorszy się sytuacja ekonomiczna zobowiązanego oraz gdy koszty egzekucyjne są co prawda ściągalne od niego ale wierzyciel odstąpił od egzekucji. Autor skargi kasacyjnej podkreślił, że w sprawie nie przeprowadzono postępowania dowodowego na okoliczność wystąpienia przesłanek obciążenia wierzyciela kosztami egzekucji, a zatem art. 64c § 4 u.p.e.a. nie mógł mieć zastosowania. Zwrócił także uwagę na braki w podstawie prawnej postanowienia organu I instancji.
Organ ten nie przytoczył mianowicie podstawy prawnej pozwalającej obciążyć Skarżącego kosztami egzekucyjnymi. Uchybienie to dostrzegł organ odwoławczy, który uznał je jednak za nieistotne. Ocenę tę zaaprobował następnie Sąd I instancji. Tymczasem zdaniem autora skargi kasacyjnej naprawienie uchybienia organu I instancji nie mogło nastąpić bez wyeliminowania z obrotu jego rozstrzygnięcia.
Uzasadniając zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. autor skargi kasacyjnej zwrócił uwagę na brak odniesienia się przez Sąd I instancji do wszelkiej argumentacji Skarżącego, w szczególności do kwestii niepodjęcia przez organ egzekucyjny ustaleń co do możliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego.
Na rozprawie pełnomocnik Burmistrza Miasta i Gminy G. podniósł dodatkowo, że art. 19 § 2 u.p.e.a. jest niezgodny z art. 2 i art. 64 Konstytucji RP ponieważ nie przyznaje wszystkim organom administracji samorządowej prawa do samodzielnego egzekwowania należności. Tym samym niezgodny z Konstytucją jest również art. 64c § 4 u.p.e.a.
Dyrektor Izby Skarbowej w S. nie skorzystał z możliwości udzielenia odpowiedzi na skargę kasacyjną. W toku postępowania złożył pismo, w którym wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, zwracając uwagę na błędne określenie przez autora tej skargi naruszenia art. 64c u.p.e.a. jako przepisu prawa materialnego. Na rozprawie jego pełnomocnik wniósł dodatkowo o zasądzenie kosztów postępowania.
Uczestnik postępowania P. Z. E. D. O. S.A. nie zajął stanowiska co do skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Strona skarżąca zarzuciła w niej naruszenie art. 64c § 4 u.p.e.a. zarówno jako przepisu prawa materialnego, jak i przepisu postępowania. Przepis ten określa, kiedy koszty postępowania egzekucyjnego ponosi wierzyciel. Przepis ten dotyczy przymusowej realizacji obowiązku wynikającego z normy prawnej. Jest więc przepisem postępowania. Przepisami prawa materialnego są te, które dotyczą określenia praw i obowiązków stron stosunku administracyjnego. Taki stosunek między wierzycielem a zobowiązanym powstał na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2006 r., nr 121, poz. 844 ze zm. – brzmienie obowiązujące w 2002 r.). Postępowanie egzekucyjne, którego dotyczy spór, miało na celu wyłącznie doprowadzenie do wykonania przez zobowiązanego jego obowiązków jako podatnika w podatku od nieruchomości, nie kreowało natomiast ani obowiązków, ani uprawnień stron stosunku podatkowoprawnego.
Regulowało wyłącznie stosunek procesowy między wierzycielem a organem powołanym do przymusowej realizacji obowiązków wynikających z aktów administracyjnych. Z tych względów zarzut naruszenia art. 64c § 4 u.p.e.a. jako przepisu prawa materialnego uznać należy za bezzasadny.
Z uwagi na charakter art. 64c § 4 u.p.e.a. nie mogło także dojść do naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 151 p.p.s.a. Zauważyć ponadto należy, że sformułowanie tego zarzutu w skardze kasacyjnej dalekie jest od doskonałości, bowiem strona nie powiązała zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. z żadnym przepisem prawa materialnego (bądź przepisem uznanym przez nią za przepis prawa materialnego, por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 kwietnia 2010 r., I FSK 667/09, Lex nr 594146 i powołane tam orzecznictwo).
Spór w tej sprawie sprowadza się w istocie do określenia przesłanek, których spełnienie uzasadnia obciążenie wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego.
Zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a., określającym wyjątek od zasady ponoszenia kosztów egzekucji przez zobowiązanego, wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą one być ściągnięte od zobowiązanego, z zastrzeżeniem § 4a - § 4c oraz art. 64e § 4a. Powołane in fine art. 64c § 4 przepisy dotyczą wyłącznie egzekucji wykonywanej na wniosek obcego państwa (wynika to z definicji organu wykonującego – art.1a pkt 8b u.p.e.a.), nie dotyczą zatem niniejszej sprawy i nie ma potrzeby ich omawiania. Ustawodawca nie precyzuje sytuacji, w jakich nie można ściągnąć kosztów od zobowiązanego. Przyjąć zatem należy, iż zasada obciążenia wierzyciela kosztami postępowania będzie miała zastosowanie wówczas, gdy z powodów prawnych lub faktycznych niemożliwe będzie nałożenie kosztów postępowania egzekucyjnego na zobowiązanego (tak też Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 26 marca 2009 r., II FSK 1883/07, Lex nr 524026; z 25 listopada 2005 r., FSK 2659/04, Palestra z 2006 r., nr 3-4, s. 239).
Zgodzić się należy ze stroną skarżącą, że taki obowiązek wierzyciela zaistnieje wówczas, gdy z uwagi na niedostatek zobowiązanego nie będzie można z jego majątku zaspokoić tych kosztów. Wniosek taki wysnuć można z art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a. Przepis ten stanowi, że gdy stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej organ może umorzyć w całości lub w części koszty egzekucyjne przypadające na jego rzecz wyłącznie wówczas, jeżeli obciążenie nimi wierzyciela byłoby gospodarczo nieuzasadnione (art. 64e § 3 u.p.e.a.). Nie jest to jednak jedyna sytuacja, gdy zobowiązany nie może ponosić kosztów postępowania. Nie ma on również tego obowiązku, jeżeli okaże się, że wszczęcie lub prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem. W takiej sytuacji koszty te obciążają wierzyciela, gdy to w wyniku jego działania doszło do wszczęcia lub prowadzenia egzekucji.
Wniosek taki wyprowadzić można z art. 64c § 3 u.p.e.a., który w takiej sytuacji nakazuje organowi egzekucyjnemu zwrot pobranych już od zobowiązanego kosztów egzekucyjnych i obciążenie nimi wierzyciela, jeżeli to on spowodował niezgodne z prawem wszczęcie lub prowadzenie egzekucji. Skoro istnieje w takiej sytuacji obowiązek zwrotu już pobranych kosztów postępowania egzekucyjnego zobowiązanemu, to tym bardziej uznać należy, że organ nie może ich od zobowiązanego pobierać, gdy przed ich ściągnięciem stwierdzi niezgodność z prawem wszczęcia lub prowadzenia egzekucji. Trafnie zatem przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny, że art. 64c § 4 u.p.e.a. ma zastosowanie także wówczas, gdy wszczęcie lub prowadzenie postępowania egzekucyjnego nastąpiło w sposób sprzeczny z prawem w wyniku działania wierzyciela. Takie rozumienie art. 64c § 4 u.p.e.a. nie wykracza poza granice wykładni językowej wyrażenia "nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego" (ustawodawca nie precyzuje przyczyn niemożności ściągnięcia kosztów od zobowiązanego), jest też zgodne z wynikiem wykładni celowościowej i systemowej. Co do zasady bowiem koszty postępowania egzekucyjnego nie powinny obciążać organu, który je prowadzi (por. art. 64 i art. 64a u.p.e.a., a także art. 262 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.).
W niniejszej sprawie podstawą prawną wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego był art. 59 § 1 pkt 2 i 7 u.p.e.a. Organ egzekucyjny stwierdził, że obowiązek nie był wymagalny, a egzekucja administracyjna jest niedopuszczalna. Postanowienia tego, a tym samym podstaw umorzenia postępowania egzekucyjnego strona skarżąca nie podważyła w sposób przewidziany prawem. Nie budzi zresztą wątpliwości, że postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte na podstawie nieostatecznej decyzji wymiarowej, która po jego wszczęciu została uchylona, co czyniło dalsze prowadzenie egzekucji niedopuszczalnym. Tym samym prawidłowo organ egzekucyjny na podstawie art. 64c § 4 u.p.e.a. obciążył wierzyciela kosztami postępowania. Sąd pierwszej instancji nie miał zatem podstaw do uchylenia zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.
Oceniając kolejny zarzut przypomnieć należy, że możliwość uchylenia przez sąd administracyjny zaskarżonej decyzji czy postanowienia z uwagi na naruszenie przepisów postępowania innych niż dające podstawę do wznowienia postępowania uzależniona jest od wpływu tego naruszenia na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Naruszenie musi być zatem na tyle istotne, iż gdyby do niego nie doszło w sprawie mogłoby zapaść inne rozstrzygnięcie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 kwietnia 2010 r., I FSK 484/09, Lex nr 594005; z 15 września 2009 r., I OSK 92/09, Lex nr 595613).
Nawet zatem, gdyby Sąd pierwszej instancji stwierdził wadliwość uzasadnienia postanowienia organu egzekucyjnego pierwszej instancji, ale wadliwość ta nie miałaby wpływu na ostateczny wynik sprawy, nie miałby podstaw do uchylenia zaskarżonego postanowienia, skoro odpowiadało ono (co do rozstrzygnięcia) prawu. Zauważyć ponadto należy, że strona skarżąca upatruje wadliwości uzasadnień w tym, że nie odnosiły się one do sytuacji finansowej zobowiązanego. Tymczasem, jak wskazano wyżej, nie tylko ta przesłanka przesądza o możliwości obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego i nie ta okoliczność przesądzała w tym wypadku o obciążeniu strony skarżącej kosztami postępowania. Nie było zatem potrzeby umieszczania w uzasadnieniu postanowień ustaleń i rozważań dotyczących sytuacji majątkowej zobowiązanego. Uzasadnienie powinno bowiem koncentrować się na okolicznościach danej sprawy, a nie dotyczyć problemów, które w sprawie nie występują i nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia.
Z tych względów niezasadny jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 151 p.p.s.a. i art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144, art. 107 § 3, art. 126, art. 6, art. 8, art. 7 i art. 11 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. Organ odwoławczy nie miał bowiem podstaw do uchylenia postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego z uwagi na wadliwość uzasadnienia jego rozstrzygnięcia i naruszenie zasad postępowania administracyjnego.
Nie można także podzielić stanowiska strony skarżącej o wydaniu postanowienia organu egzekucyjnego pierwszej instancji bez podstawy prawnej. Już z samej treści postawionego zarzutu można wywieść, że zarzut ten jest nieuzasadniony skoro jako brak podstawy prawnej wskazuje się określony przepis prawa, tj. art. 64c § 4 u.p.e.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z przywołaną w skardze kasacyjnej przesłanką nieważności (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.) mamy do czynienia tylko wówczas, gdy nie istnieje przepis prawa pozwalający regulować daną materię w drodze decyzji administracyjnej tudzież postanowienia albo też przepis istnieje, lecz nie ma charakteru powszechnie obowiązującego. W sprawie niniejszej nie może budzić wątpliwości, że rozstrzygnięcie zawarte w postanowieniu organu egzekucyjnego pierwszej instancji uwzględniało treść art. 64c § 4 u.p.e.a. i że przepis ten stanowił podstawę prawną tego rozstrzygnięcia.
Niepowołanie tego przepisu w sentencji postanowienia nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy. Po pierwsze na przepis art. 64c § 4 u.p.e.a. wskazano w uzasadnieniu postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego (s. 3 tego postanowienia). Po drugie wadę tę skorygował, do czego zresztą miał kompetencję, organ odwoławczy.
Również ostatni zarzut - naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.- nie może być uwzględniony. Uzasadnienie wyroku odpowiada bowiem wymogom wskazanym w tym przepisie. Jego treść jest adekwatna do problemu, jaki wystąpił w tej sprawie. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił dostatecznie podstawę prawną rozstrzygnięcia, dokonując poprawnej wykładni art. 64c § 4 u.p.e.a. Istotnie nie odniósł się wprost do zarzutu braku podjęcia przez organ egzekucyjny działań w kwestii ustalenia możliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego. Niemniej, jak to już wyjaśniono, (nie ma więc potrzeby powtarzać w tym miejscu poczynionych wyżej uwag) o obciążeniu strony skarżącej kosztami postępowania zadecydowały względy prawne (bezpodstawne wszczęcie egzekucji w wyniku działania wierzyciela), a nie faktyczne.
Ponadto nieodniesienie się do tego zarzutu nie miało wpływu, co wykazano wyżej, na wynik sprawy. A tylko tego typu uchybienie może skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku (art. 174 pkt 2 p.p.s.a., por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2010 r., I FSK 1950/08, Lex nr 593775). Nie można również postawić Sądowi zarzutu wadliwego sporządzenia uzasadnienia z uwagi na nieodniesienie się do wyjątków od zasady wyrażonej w art. 64c § 4 u.p.e.a. (o tę kwestię uzupełniono uzasadnienie tego zarzutu na rozprawie). Uzasadnienie wyroku nie ma być bowiem dysertacją naukową, w której rozpatruje się mogące zarysować się problemy (w tym przypadku dotyczące podmiotu, którego należy obciążyć kosztami postępowania egzekucyjnego przy wykonywaniu tytułu wystawionego przez państwo obce), a odnosić się ma do konkretów rozpoznawanej sprawy i wyjaśniać podstawę prawną w zakresie niezbędnym dla potrzeb rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 czerwca 2005 r., FSK 2380/04, Lex nr 173199).
Z tych względów skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw należało oddalić na podstawie art. 184 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się do zarzutu niezgodności art. 19 u.p.e.a. z art. 2 i art. 64 Konstytucji, bowiem przepis ten nie był objęty zarzutami skargi kasacyjnej, podniesionymi w ustawowym terminie do jej złożenia, a zarzutami tym Naczelny Sąd Administracyjny jest związany (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Po upływie terminu określonego w art. 177 § 1 p.p.s.a. strona może co najwyżej uzupełnić lub zmienić uzasadnienie skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), postawienie nowego zarzutu, nawet pośrednio powiązanego ze złożonymi pierwotnie, nie może być uznane za uzupełnienie uzasadnienia podstaw kasacyjnych.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 209, art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c i ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).