Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 10 stycznia 2017 r., sygn. akt II FSK 2147/16

Uzasadnienie

1. Wyrokiem z dnia 23 marca 2016 r., III SA/Wa 1302/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżone przez H. D.(zwanego dalej skarżącym) postanowienie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 marca 2015 r. w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminowi do wniesienia odwołania.

Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynika, że decyzja Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z dnia 19 listopada 2012 r. została doręczona skarżącemu w trybie zastępczym uregulowanym w art. 150 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.), dalej: ord. pod. w dniu 29 listopada 2012 r.

2. Postanowieniem z dnia 11 marca 2015 r. organ stwierdził uchybienie terminowi do wniesienia odwołania. Organ wskazał, że termin ten - o którym skarżący został prawidłowo pouczony w decyzji organu I instancji – upłynął w dniu 13 listopada 2012 r. Skarżący odwołanie wniósł dopiero w dniu 14 kwietnia 2014 r.

Postanowieniem z dnia 26 lutego 2015 r. odmówiono skarżącemu przywrócenia terminu do wniesienia odwołania.

1. 3. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący zarzucił organowi naruszenie:
2. - art. 163 § 1 w związku z art. 162 § 1 ord. pod. - poprzez niezastosowanie tego przepisu i nieprzywrócenie terminu do wniesienia odwołania;
3. - art. 162 § 1 ord. pod. - poprzez błędną wykładnię, że skarżący nie uprawdopodobnił faktu uchybienia terminowi do wniesienia odwołania od decyzji bez jego winy;
4. - art. 165 § 4 w związku z art. 148 § 1 ord. pod. - poprzez błędną wykładnię, gdyż organ nie zbadał, czy postępowanie nie zostało wszczęte wobec braku doręczenia skarżącemu postanowienia o wszczęciu postępowania;
5. - art. 148 § 1 ord. pod. - poprzez jego nieprawidłową wykładnię, gdyż organ mylnie przyjął, że miejscem zamieszkania skarżącego jest miejsce jego zameldowania;
6. - art. 150 § 2 w związku z art. 165 § 4 ord. pod. - poprzez jego zastosowanie w przypadku skierowania postanowienia o wszczęciu postępowania na adres niebędący adresem zamieszkania skarżącego, a zatem zastosowanie domniemania doręczenia dla wszystkich pism procesowych kierowanych do skarżącego na adres niebędący adresem jego zamieszkania.

Skarżący podkreślił, że od ponad 24 lat zamieszkuje w Berlinie, a w Polsce przebywa jedynie okazjonalnie. Zaznaczył, że miejsce zamieszkania nie jest równoznaczne z miejscem zameldowania, jak błędnie przyjął organ.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonym postanowieniu.

3. Sąd pierwszej instancji uwzględnił skargę. Podniósł, że organ użył adresu skarżącego pochodzącego z Centralnej Bazy RCIPESEL. W ocenie organu skuteczność doręczenia wynika zatem z art. 148 § 1 ord. pod.

Sąd zaznaczył, że w aktach sprawy znajduje się jednak oświadczenie skarżącego, poparte zaświadczeniem (wraz ze stosownym tłumaczeniem na język polski) o zameldowaniu od dnia 4 listopada 1991 r. skarżącego oraz jego rodziny w Berlinie. Skarżący był zatem zameldowany w Polsce i w Berlinie.

Zgodnie z art. 148 § 1 ord. pod. - w postępowaniu podatkowym miejscem doręczenia pism osobom fizycznym jest ich mieszkanie. Mieszkaniem jest miejsce, gdzie osoba fizyczna rzeczywiście, faktycznie mieszka, gdzie przebywa z zamiarem dłuższego, a nie krótkotrwałego pobytu. Miejsce zameldowania jest natomiast kategorią formalną, która z punktu widzenia omawianego przepisu nie ma prawnego znaczenia. Wskazywane przez organ niewywiązanie się przez skarżącego z obowiązku meldunkowego wynikającego z art. 15 ust. 3 ustawy o ewidencji ludności, wobec wynikającego ze wspomnianego art. 148 § 1 ord. pod. obowiązku ustalenia prawidłowego adresu zamieszkania skarżącego, nie ma znaczenia. Sąd wskazał, że skoro skarżący przedłożył organowi zaświadczenie o zameldowaniu w Berlinie, to organ zobowiązany był wyjaśnić sprawę zamieszkania skarżącego. Tego działania organu zabrakło.

Sąd podkreślił również, że odmowa przywrócenia terminu odwołania jest możliwa tylko wtedy, kiedy temu terminowi uchybiono. Tymczasem stwierdzenie uchybienia terminowi do wniesienia odwołania było co najmniej przedwczesne. Konieczne jest stanowcze ustalenie miejsca zamieszkania skarżącego.

1. 4. Powyższy wyrok organ zaskarżył w całości skargą kasacyjną, zarzucając organowi naruszenie:
2. - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 228 § 1 pkt 2 ord. pod. poprzez błędne przyjęcie, że stwierdzenie uchybienia terminowi do wniesienia odwołania było przedwczesne,
3. - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 228 § 1 pkt 2 w związku z art. 162 § 1 i 2 i art. 163 § 1 i 2 ord. pod. – poprzez błędne uznanie, że kwestia uchybienia terminowi do wniesienia odwołania jest otwarta i pierwotna w stosunku do kwestii odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania. Tymczasem złożenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania spowodowało, że do czasu rozstrzygnięcia tego wniosku organ nie mógł wydać postanowienia stwierdzającego uchybienie terminowi do wniesienia odwołania,
4. - art. 145 § 1 lit. c) p.p.s.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 148 § 1 ord. pod. w związku z art. 150 § 1 pkt 1 i § 4 ord. pod., przejawiające się w wadliwym ustaleniu, że skarżący uprawdopodobnił, iż mieszkanie, do którego należało kierować pisma nie znajdowało się pod adresem, pod który były faktycznie kierowane, a jednocześnie uznanie za niezbędne ustalenie w ramach tego postępowania miejsca zamieszkania skarżącego.

Mając na uwadze powyższe organ wniósł o:

1. - uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny, ewentualnie
2. - uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania,
3. - rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym (zrzeczenie się rozprawy),
4. - zasądzenie od skarżącego na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o:

1. - oddalenie skargi kasacyjnej w całości,
2. - zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu.

5. Decyzja z dnia 19 listopada 2012 r. i zawiadomienie o wszczęciu postępowania z dnia 14 marca 2012 r. nie zostały skarżącemu w ogóle doręczone. Wynika to z tego, że korespondencja kierowana była na nieaktualny – polski - adres skarżącego. Skarżący od 1991 r. mieszka w Berlinie, w Polsce przebywa okazjonalnie – tę okoliczność wyraźnie zaznaczał w postępowaniu przed organami.

Należy podkreślić, że miejsce zamieszkania nie jest równoznaczne z miejscem zameldowania skarżącego, jak błędnie przyjął organ. Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2016 r., poz. 722 z późn. zm.) pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. Skarżący zameldowany jest zarówno w Polsce jak i w Berlinie. Stosownie zatem do przepisów ustawy – Ordynacja podatkowa – pierwsze doręczenie w sprawie, czyli zawiadomienie o wszczęciu postępowania powinno być dokonane na adres miejsca zamieszkania (art. 148 § 1 ord. pod.). Wobec wadliwego skierowania pisma pod adres niebędący adresem zamieszkania skarżącego, stwierdzić należy, że doręczenie nie nastąpiło.

Tym samym postępowanie nie zostało wszczęte (por. art. 165 § 4 ord. pod.). Nieuczestniczenie skarżącego w postępowaniu, które zakończyło się wydaniem decyzji o ustaleniu odpowiedzialności skarżącego jako osoby trzeciej nastąpiło bez winy skarżącej strony i było wynikiem błędu organu, którego konsekwencją było niedopuszczenie strony do postępowania – doręczenie nie nastąpiło, a postępowanie nie zostało w ogóle wszczęte.

Należy wskazać, że zgodnie z art. 146 § 1 ord. pod. w toku postępowania strona oraz jej przedstawiciel lub pełnomocnik mają obowiązek zawiadomić organ podatkowy o zmianie swojego adresu. W razie zaniedbania tego obowiązku (zawiadomienia), pismo uznaje się za doręczone pod dotychczasowym adresem, a organ podatkowy pozostawia pismo w aktach sprawy. Osobie fizycznej pisma doręcza się w ich mieszkaniu lub miejscu pracy, natomiast osobie prawnej -

1. - w lokalu ich siedziby lub w miejscu prowadzenia działalności. Pojęcie "adres" powinno zatem nawiązywać do tych miejsc. W potoczny rozumieniu "adres" to miejsce zamieszkania lub pobytu osoby. Powinien to być adres aktualny, pozwalający na skuteczne doręczenie pisma. Jednak ustawa wyraźnie wskazuje, że obowiązek zawiadomienia istnieje "w toku postępowania", czyli po jego skutecznym wszczęciu. W niniejszej sprawie zawiadomienie nie zostało skutecznie doręczone, postępowanie nie zostało wszczęte (art. 165 § 4 ord. pod.), nie było ono w toku, zatem obowiązek zawiadomienia o zmianie adresu nie ciążył na skarżącym.
2. 6. Sąd pierwszej instancji – wbrew zarzutom skargi kasacyjnej – trafnie przyjął, że "rozpatrzenie sprawy z wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania w trybie art. 162 ord. pod. jest na osi czasu etapem następującym po wydaniu postanowienia stwierdzającego uchybienie temu terminowi na podstawie art. 228 § 1 pkt 2 ord. pod, niezależnie od tego, kiedy ów wniosek został złożony - po wniesieniu odwołania czy jednocześnie z nim" (wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2012 r., I FSK 1443/11, Lex nr 1219192). Podobny pogląd wyraził NSA w wyroku z dnia 20 marca 2009 r., I FSK 112/08, Lex 536835. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w uzasadnieniu pierwszego z powyższych wyroków Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazał, jakie argumenty przemawiają za przyjętym poglądem, odnosząc się także do poglądów odmiennych. Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie te argumenty przyjmuje za trafne wskazując, że skarga kasacyjna jest w związku z tym nieuzasadniona i podlega oddaleniu (art. 184 p.p.s.a).

O zasądzeniu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 204 pkt 2, art. 205 § 2, art. 210 § 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804).