Uzasadnienie
1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Łd 1166/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę M. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z dnia 24 lipca 2013 r., w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe spółki.
2. Ze stanu faktycznego przyjętego przez Sąd pierwszej instancji wynikało, że w dniu 31 marca 2008 r. I. sp. z o.o. złożyła do Urzędu Skarbowego L. zeznanie CIT-8 rok 2007 r., w którym wykazała podatek do zapłaty w kwocie 3 487,00 zł. Zobowiązanie to powinno zostać zapłacone do 31 marca 2008 r., gdyż z tym dniem upłynął termin jego płatności. W dniu 11 lipca 2008 r. spółka złożyła korektę zeznania CIT-8 za 2007 r., w której wykazała podatek do zapłaty w kwocie 3 259,00 zł.
Po przeprowadzonej kontroli Spółka zgodziła się z poczynionymi ustaleniami i w dniu 5 stycznia 2009 r. złożyła korektę CIT-8 wykazując podatek należny w kwocie 187 953 zł. Na poczet przedmiotowej zaległości wpłynęło w 2009 r. ogółem 4 673,74 zł, pozostała różnica w wysokości 183 279,26 zł nie została zapłacona do dnia wydania spornej decyzji.
Na powyższe zobowiązanie oraz na zaliczki zostały wystawione tytuły wykonawcze. Powstały również koszty egzekucyjne, które obciążają Spółkę w kwocie 14 825 zł. Egzekucja powyższych należności okazała się (w znacznej części) bezskuteczna, w związku z czym postanowieniem z dnia 14 grudnia 2012 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne. Tym samym zaszła przesłanka, o której stanowi art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.).
Organ zauważył ponadto, że wymienione zaległości dotyczą zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez skarżącego obowiązków Prezesa Zarządu.
Postępowanie prowadzone w niniejszej sprawie wykazało, że Spółka nie została postawiona w stan upadłości, mimo że jej sytuacja finansowa pogarszała się z roku na rok, zaś pierwsza z wielu zaległości powstała w dacie płatności podatku od towarów i usług za marzec 2007 r., tj. 25 kwietnia 2007 r. Zatem 9 maja 2007 r. powinien zostać złożony wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki.
W związku z powyższym Naczelnik Urzędu Skarbowego L. decyzją z dnia 25 stycznia 2013 r. orzekł o solidarnej odpowiedzialności skarżącego byłego Prezesa Zarządu spółki z o.o. "I.":
- – za zaległość podatkową Spółki w podatku dochodowym od osób prawnych za 2007 r. w kwocie 183 279,26 zł wraz z odsetkami za zwłokę od tej zaległości w wysokości 110 952 zł, określonej na dzień wydania decyzji organu pierwszej instancji,
- – za odsetki za zwłokę od nieterminowych wpłat zaliczek miesięcznych dot. miesięcy od marca do sierpnia 2008 r., w kwotach: 300, 274, 246, 217, 189 i 158 zł,
- – oraz za koszty egzekucyjne w łącznej wysokości 14 825 zł.
Po rozpatrzeniu odwołania Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy wskazał, że podatek dochodowy za 2007 r. powinien być zapłacony do 31 marca 2008 r., gdyż z tym dniem upłynął termin jego płatności. Zobowiązanie Spółki za 2007 r. powstało z dniem zaistnienia zdarzenia, z którym ustawa podatkowa wiąże powstanie takiego zobowiązania i okoliczność, że Spółka złożyła po kontroli deklarację korygującą za ten okres w dniu 5 stycznia 2009 r., tj. w czasie kiedy skarżący nie pełnił już obowiązków członka Zarządu, nie ma żadnego znaczenia dla możliwości uwolnienia się od odpowiedzialności za zobowiązania podatnika. Ustawodawca już w samej treści art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej, poprzez użycie sformułowania "których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu" nie pozostawił żadnych wątpliwości pod tym względem.
Nieprawidłowości w firmie powstawały właśnie w okresie pełnienia przez stronę funkcji Prezesa, tylko wykryte i usankcjonowane zostały dopiero w okresie późniejszym. Przyczyną powstania dodatkowych zobowiązań było niewłaściwe wypełnianie obowiązków przez byłego Prezesa, nie ma natomiast znaczenia, że nie wiedział on, czy ustalenia kontroli były kwestionowane, czy sprawa była przedmiotem rozpoznania przez organ, oraz czy była skarga do WSA. Skarżący będąc członkiem Zarządu Spółki powinien podjąć działania zmierzające do ogłoszenia jej upadłości, bowiem w tym czasie była ona niewypłacalna.
Najwcześniejsza zaległość dotyczy podatku VAT za marzec 2007 r. Dwutygodniowy okres od terminu płatności tego zobowiązania (25 kwietnia 2007 r.) upływał 9 maja 2007 r., zatem w tej dacie należało złożyć wniosek o upadłość.
Organ odwoławczy wystąpił również do organu pierwszej instancji o nadesłanie sprawozdań finansowych za 2006 i 2007 r. Pozyskane dane wskazują na znaczący udział zobowiązań w finansowaniu majątku Spółki oraz na pogorszenie sytuacji jej wypłacalności na koniec 2007 r. w stosunku do roku poprzedniego, jednak zobowiązania nie przekroczyły majątku Spółki. Uwzględniając zaś wysokość zobowiązania podatkowego określonego w decyzji organu podatkowego (w niniejszej sprawie Spółka po kontroli złożyła korektę zeznania), nawet jeżeli decyzja ta została wydana w okresie, kiedy członek zarządu nie pełnił już funkcji - organ odwoławczy dokonał przeliczenia powyższego wskaźnika, po uwzględnieniu zwiększonego zobowiązania i to tylko dotyczącego CIT-8. Powyższe wyliczenie wykazało, że zobowiązania przekroczyły wartość majątku, co jednoznacznie wskazuje na zasadność złożenia wniosku o upadłość w terminie 14 dni od daty sporządzenia sprawozdania finansowego.
- 3. W skardze na decyzję skarżący zarzucił naruszenie art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i lit. b, art. 120, art. 121 § 1, art. 187 § 1, art. 191 i art. 233 Ordynacji podatkowej.
- 4. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
- 5. We wskazanym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że nie ulega wątpliwości, że w czasie powstania zobowiązania w podatku dochodowym od osób prawnych za 2007 r., skarżący był Prezesem Zarządu Spółki, którą to funkcję sprawował do dnia 3 października 2008 r. Nie kwestionowana jest również bezskuteczność egzekucji przeciwko Spółce, skoro z tego właśnie powodu postanowieniem z dnia 14 grudnia 2012 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne.
Sąd zaznaczył, iż składając korektę w dniu 5 stycznia 2009 r., Spółka sama przyznała się do zaniżenia zobowiązania w pierwotnej deklaracji. Fakt, że w momencie złożenia korekty deklaracji określającej prawidłową wysokość zobowiązania podatkowego, skarżący nie sprawował już funkcji Prezesa Zarządu (przez co nie miał już wpływu na podjęcie kroków zmierzających do ogłoszenia upadłości Spółki), nie może uwalniać go od odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki. Brak świadomości skarżącego w czasie pełnienia funkcji, że zobowiązanie zostało zaniżone, nie ma żadnego znaczenia, gdyż jako Prezes Zarządu Spółki odpowiadał za uiszczanie zobowiązań podatkowych w wysokości zgodnej z prawem, tzn. ponosił winę za niewypełnienie lub nieprawidłowe wypełnienie tego obowiązku.
W ocenie Sądu analizując dane ze sprawozdania finansowego Spółki za 2007 r., organ zasadnie dokonał przeliczenia jej zobowiązań z uwzględnieniem korekty deklaracji dotyczącej podatku dochodowego, co w efekcie wykazało, że zobowiązania Spółki za ten okres przekroczyły wartość jej majątku, co dawało podstawę do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości.
Następnie Sąd dokonał analizy przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 60, poz. 535 ze zm.), dotyczące ogłoszenie upadłości.
W efekcie powyższego Sąd stanął na stanowisku, iż w sytuacji gdy uwzględniając korektę deklaracji dotyczącej podatku dochodowego za 2007 r. organ wykazał, że zobowiązania Spółki za ten okres przekroczyły wartość jej majątku, to za prawidłowe należy uznać również stwierdzenie, że wniosek o ogłoszenie upadłości powinien zostać złożony w terminie 14 dni od daty sporządzenia sprawozdania finansowego za 2007 r. (tj. do 14 kwietnia 2008 r.), co nie zostało uczynione.
- 6. W skardze kasacyjnej skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej "p.p.s.a.") naruszenie:
- 1) art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, w sytuacji, gdy w ocenie skarżącego Sąd winien zaskarżoną decyzję uchylić w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, albowiem Sąd w wyroku zaakceptował naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy w tym art.141 § 4 p.p.s.a., w związku z:
- 2) art. 187 § 1 i w związku z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej poprzez:
- a) brak wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego w szczególności poprzez brak ustalenia jak dowody w postaci sprawozdania finansowego Spółki za rok 2007 z którego wynikało, że zobowiązania nie przekroczyły majątku Spółki, co zostało także potwierdzone zeznaniami CIT 8 z dnia 31 marca 2008 i 11 lipca 2008 r. miały uzasadniać przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny za organem podatkowym, że złożenie przez skarżącego wniosku o upadłość powinno nastąpić w nieprzekraczalnym terminie do 14 kwietnia 2008 roku, a tym samym brak złożenia wniosku ma potwierdzać jego winę w rozumieniu art. 116 Ordynacji podatkowej, w sytuacji gdy z całego materiału dowodowego wynika wniosek przeciwny,
- b) brak wyczerpującego ustalenia jak okoliczności, których zaistnienia skarżący nie był świadomy, w postaci decyzji wymiarowej UKS i korekty deklaracji przez Spółkę już po zrezygnowaniu przez skarżącego, z funkcji członka zarządu, mogły dowodzić jego winy w rozumieniu art. 116 Ordynacji podatkowej czyli w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, w sytuacji kiedy dowody te potwierdzają obiektywny brak takiej możliwości ze względu na stan świadomości skarżącego nie obejmującej tych zdarzeń po dniu 3 października 2008 r. oraz brak uprawnień do składania takiego wniosku po tej dacie,
- c) brak wyczerpującego ustalenia jak skarżący miał dokonać "przeliczenia wskaźnika", decydującego o winie skarżącego - co było podstawą ustaleń w sprawie dokonanych przez organ podatkowy i co zaakceptował Sąd w orzeczeniu opisując to na str. 4 i 9 uzasadnienia, skoro podstawą działań w tym zakresie była decyzja UKS i korekta Spółki, o których, istnieniu skarżący nie wiedział i wobec tego przyjęcie jego winy w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej, podczas gdy z materiału dowodowego wynika wniosek przeciwny,
- 3) art. 191 w związku z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej poprzez:
- a) akceptację materiału dowodowego wskazującego na winę skarżącego w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki w sytuacji oczywistego istnienia dowodów, które wskazywały na brak winy w tym zakresie, w postaci sprawozdania finansowego za rok 2007, CIT 8 z dnia 31 marca i 11 lipca 2008 r. i wątpliwej, nieudowodnionej okoliczności obowiązku dokonywania przez skarżącego "przeliczenia wskaźnika" w sytuacji, kiedy nie miał on świadomości istnienia podstaw po temu albowiem nie widział o istnieniu decyzji (ustaleń) wymiarowej UKS i korekty Spółki z dnia 5 stycznia 2009 r., a także niezawinionego braku umiejętności w tym zakresie,
- b) przyjęcie na podstawie nieistniejących dowodów w aktach sprawy, że skarżący nie zapewnił właściwej obsługi księgowej w Spółce, co było przyczyną niezłożenia przez niego wniosku o upadłość w terminie do dnia 14 kwietnia 2008 roku,
- 4) art. 116 § 1 pkt 1 lit. b w związku z art. 120 Ordynacji podatkowej przez przyjęcie braku występowania przesłanki egzoneracyjnej czyli winy skarżącego w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, w sytuacji kiedy w czasie pełnienia przez niego funkcji członka zarządu Spółki uzasadniona potrzeba składania wniosku o upadłość w rzeczywistości nie występowała, co wynikało z obowiązujących i wskazanych wyżej przepisów i odpowiadającego stanu fatycznego.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zasądzenie kosztów.
- 7. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
- 8. Skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu.
- 8.1. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na zarzucie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, bądź na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W skardze kasacyjnej zarzucono wyrokowi sądu pierwszej instancji zarówno naruszenie przepisów postępowania jak i naruszenie prawa materialnego. Jednakże wskazując jako podstawę skargi kasacyjnej naruszenie art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. nie sprecyzowano, który z zarzutów dotyczył naruszenia prawa materialnego, a który naruszenia przepisów postępowania. Podkreślić należy, że obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest podanie, który z przepisów został naruszony i przyporządkowanie go do odpowiedniej podstawy kasacyjnej.
Zgodnie z art. 176 p.p.s.a. wskazanie i uzasadnienie podstaw kasacyjnych należy do koniecznych i istotnych wymogów skargi kasacyjnej. Przez przytoczenie podstaw kasacyjnych rozumieć należy przede wszystkim dokładne wskazanie podstawy kasacyjnej oraz określenie tych przepisów prawa, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - uległy naruszeniu przez sąd wydający zaskarżone orzeczenie i w jaki sposób. Z kolei uzasadnienie skargi kasacyjnej powinno zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych przez przedstawienie argumentacji na poparcie odmiennej wykładni przepisu niż zastosowana w zaskarżonym orzeczeniu lub uzasadnienie zarzutu "niewłaściwego zastosowania" przepisu, zaś w odniesieniu do uchybień przepisom procesowym - także wykazanie, że zarzucane uchybienie rzeczywiście mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przytoczenie podstawy kasacyjnej oraz jej uzasadnienie musi więc być precyzyjne. Związanie bowiem sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej powoduje, iż nie może on zastępować strony i precyzować, czy uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia.
8.2. Przechodząc do zarzutów skargi kasacyjnej wskazać należy, iż zmierzają one do wykazania, iż skarżący będąc członkiem zarządu nie ponosi odpowiedzialności za nieprawidłowości powstałe z tytułu rozliczenia w podatku, w związku z zaniżaniem zobowiązania, w trakcie gdy pełnił on funkcję członka zarządu. Zdaniem skarżącego późniejsze wykazanie nieprawidłowości w trakcie prowadzonej kontroli przez Urząd Kontroli Skarbowej i złożenie korekty CIT - 8, w dniu 5 stycznia 2009 r., stanowi przesłankę egzoneracyjną wskazaną w art. 116 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej.
Zgodnie z art. 116 Ordynacji podatkowej za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu:
- 1) nie wykazał, że:
- a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo
- b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy;
- 2) nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części.
Aby zatem uwolnić się od odpowiedzialności członek zarządu winien:
- – wykazać, że we właściwym czasie zgłoszony został wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające upadłości (postępowanie układowe), chyba że członek zarządu wykaże, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego upadłości nastąpiło bez jego winy,
- – wskazać mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części.
Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazał, iż warunkiem odpowiedzialności osoby trzeciej jest powstanie zobowiązania podatkowego spółki w okresie kiedy osoba ta pełniła funkcję członka zarządu. Natomiast nie jest konieczne, aby w tym czasie nastąpiło przekształcenie się tego zobowiązania w zaległość podatkową; może to nastąpić później, gdy dana osoba nie będzie już członkiem zarządu spółki (prezesem zarządu spółki). Użyty w omawianym przepisie wyraz "które" odnosił się do zobowiązań, a nie do zaległości podatkowych. Jako przesłankę orzekania o odpowiedzialności podmiotów wymienionych w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej wskazuje się zatem powstanie zobowiązania (a nie zaległości podatkowej) w czasie pełnienia przez osobę trzecią funkcji członka zarządu spółki.
Skoro zatem ustawodawca wyraźnie rozgranicza sytuacje, w których dla powstania odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe podatnika istotny jest moment powstania zaległości, od sytuacji, w których istotny jest moment powstania zobowiązania podatkowego, z tytułu którego powstała następnie zaległość podatkowa, to nie ma podstaw, aby - wbrew wyraźnym zapisom ustawowym - sytuacji tych nie rozróżniać. Nie ma zatem potrzeby przez sięganie do wykładni celowościowej odstępować od wykładni językowej omawianego przepisu. Należy poprzestać na wyniku wykładni językowej i wykładni systemowej, uwzględniając dyrektywę wykładni prawa, że skoro ustawodawca poczynił powyższe rozróżnienie, to w procesie stosowania prawa należy je uwzględnić (zakaz wykładni synonimicznej – por. L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, s. 118).
W tym miejscu podkreślenia wymaga, że ustalając istnienie lub brak winy skarżącego na potrzeby art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej przywołać należy rozważania Sądu Najwyższego zawarte w wyroku z dnia 8 lipca 2015 r., II UK 6/15 publ. LEX nr 1771523), w którym stwierdzono, że wina w ujęciu art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej, to zarówno wina umyślna i związana z nią świadomość istnienia wymagalnych zobowiązań podatkowych, jak i wina nieumyślna w postaci niedbalstwa, które zakłada brak świadomości, ale opiera się na powinności i możliwości przewidywania istnienia wymagalnych zobowiązań podatkowych, a rozważając kryterium winy należy przyjąć obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony należycie dbającej o swoje interesy.
Skoro skarżący pełnił funkcję prezesa zarządu w momencie, gdy powstało zobowiązanie podatkowe, to słusznie przyjął Sąd pierwszej instancji, że brak świadomości skarżącego, że zobowiązanie zostało zaniżone w trakcie, gdy pełnił funkcję prezesa zarządu spółki, nie stanowi podstawy do zwolnienia z odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki, skoro skarżący był odpowiedzialny za uiszczanie zobowiązań podatkowych.
W konsekwencji skoro skarżący nie podważył skutecznie ustaleń Sądu pierwszej instancji w tym zakresie, to prawidłowo uznał Sąd, iż skoro organ wykazał, że zobowiązania spółki za ten okres przekroczyły wartość jej majątku, to wniosek o ogłoszenie upadłości powinien być złożony w terminie 14 dni od daty sporządzenia sprawozdania finansowego za 2007 r.
Jak wynika z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Ordynacji podatkowej jedną z okoliczności wyłączających odpowiedzialność członka zarządu za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego). Zgodnie z kolei z art. 10, art. 11 i art. 21 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U., Nr 60, poz. 535 ze zm.): upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny, dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań, dłużnika będącego osobą prawną uważa się za niewypłacalnego także wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku; dłużnik jest obowiązany nie później niż terminie dwóch tygodni od dnia, w którym nastąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości.
Naczelny Sąd Administracyjny, uznając że Wojewódzki Sąd Administracyjny w sposób wyczerpujący uzasadnił powody dla których uznał, że zaskarżona decyzja Dyrektora Izby Skarbowej odpowiada prawu, orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.