Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 4 czerwca 2008 r., sygn. akt II FSK 486/07

Uzasadnienie

1. I. Stan sprawy przedstawiał się następująco:
2. 1. W dniu 30 kwietnia 2004 roku R.K. i A.M. złożyli w Urzędzie Skarbowym w L. wspólnie zeznanie podatkowe PIT-36, w którym wykazali między innymi dochód z tytułu kapitałów pieniężnych. Następnie w dniu 5 maja 2004 roku złożyli korektę zeznania podatkowego PIT-36, w której nie wykazali dochodów z kapitałów pieniężnych. Równocześnie złożyli wniosek o stwierdzenie nadpłaty. W uzasadnieniu tego wniosku A.M. podniósł, że sporna kwota pochodzi z realizacji praw wynikających z papierów wartościowych, które podlegają zwolnieniu z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych na podstawie art. 52 pkt 1 lit. d. ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.
3. 2. Naczelnik Urzędu Skarbowego w L. odmówił stwierdzenia nadpłaty przyjmując, że uzyskany przez A.M. w 2003 roku dochód ze sprzedaży praw do obligacji zamiennych na akcje, nie podlega zwolnieniu z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych na podstawie art. 52 pkt 1 lit. d w/w ustawy, albowiem nie był to dochód z realizacji praw wynikających z papierów wartościowych.
4. 3. Decyzją z dnia 23 września 2004 roku Dyrektor Izby Skarbowej w K. utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynikało, że A.M. został objęty programem motywacyjnym realizowanym przez P. S.A. w związku z czym otrzymał ofertę nabycia obligacji zamiennych. Program ten przewidywał emisję Obligacji zamiennych serii A (...) na akcje, które zostały objęte przez specjalnie do tego utworzoną spółkę celową O. Powiernik sp. z o.o, w której P. S.A. objął 100% udziałów. Na podstawie oferty nabycia obligacji zamiennych na akcje uzyskanej od O. Powiernik sp.z o.o A.M. zawarł w dniu 15 maja 2003 roku ze spółką C. S.A w Warszawie umowę opcji nabycia akcji serii D P. S.A. Na podstawie tej umowy w dniu 8.10.2003 roku powyższa spółka oświadczyła, że chce skorzystać z prawa kupna akcji i przyjęła ofertę sprzedaży złożoną przez A.M. W grudniu 2003 roku dopuszczono akcje serii D do obrotu na GPW w Warszawie, obligacje zostały zamienione na akcje, a A.M. otrzymał wynagrodzenie za sprzedaż praw do obligacji zamiennych w wysokości równej liczbie akcji i kwot uzupełniających.

Sprzedaż akcji nastąpiła w dniu 10.12.2003 roku w transakcji pozasesyjnej na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych, rozliczenie z transakcji wpłynęło na rachunek podatnika w dniu 12.12.2003 roku.

Organ II instancji podniósł, iż oferta nabycia obligacji zamiennych nie jest papierem wartościowym, lecz stanowi prawo do zakupu określonej ilości obligacji. A gdyby nawet uznać, że jest to papier wartościowy to zbycie prawa do obligacji zamiennych nie jest realizacją prawa wynikających z papieru wartościowego. W tym przypadku realizacją prawa wynikającego z papieru wartościowego byłoby nabycie proponowanych obligacji. W związku z powyższym dochód uzyskany ze sprzedaży w 2003 roku praw do obligacji zamiennych na akcje nie korzystał ze zwolnienia, o którym mowa w art.52 pkt.1 lit.d ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

1. 4. Od powyższej decyzji podatnicy wnieśli skargę, domagając się uchylenia z uwagi na naruszenie art. 52 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych w związku z art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i naruszenie art. 210 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej.
2. 5. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, ż skarga nie zasługuje na uwzględnienie i na podstawie art. 151 ppsa oddalił ją.

Zdaniem Sądu rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie wymaga zakres znaczeniowy pojęcia "realizacja praw" wynikających z papierów wartościowych, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.- Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Art. 52 pkt. 1 lit. d ustawy z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych zwalniał bowiem od podatku w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2003 r. dochody uzyskane z realizacji tych.

W ocenie Sądu bezsprzecznie zbyte przez A.M. opcje na nabycie obligacji zamiennych na akcje były prawami, o których mowa w art. 3 ust. 3 cyt. ustawy - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Zgodnie bowiem z powołanymi przepisami, opcje te to tzw. prawa pochodne czyli prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od ceny papierów wartościowych wymienionych z kolei w art. 3 ust. 1 i 2 cyt. ustawy tj. m. in. akcji lub zbywalnych praw majątkowych wynikających z akcji. Oczywistym jest i w gruncie rzeczy niekwestionowanym przez organy podatkowe, że cena opcji na obligacje zamienne na akcje P. S.A. była pochodną ceny samych akcji P. S.A.

Odnosząc się natomiast do istoty sporu tj. sposobu rozumienia pojęcia "realizacji" prawa pochodnego to, zdaniem Sądu, trafnie organy podatkowe rozróżniają "realizację" prawa od "zbycia" prawa pochodnego, przyjmując, że jedynie "realizacja" prawa pochodnego jest zwolniona z podatku dochodowego, natomiast nie korzysta z takiego zwolnienia zbycie prawa pochodnego. W rozpatrywanym sporze "realizacja" prawa pochodnego rozumiana jest przez organy podatkowe jako skorzystanie z opcji nabycia prawa, którego prawo pochodne dotyczy, a więc w przypadku opcji na nabycie obligacji zamiennych na akcje - realizacją prawa będzie samo nabycie obligacji przez posiadającego opcję na nabycie. Realizacją prawa pochodnego nie będzie natomiast zbycie tego prawa, tak aby nabywca prawa mógł je realizować lub dokonywać dalszego obrotu zbywalnymi prawami pochodnymi.

Rozważając, czy dokonane rozróżnienie przez organy podatkowe na "realizację" i "zbycie" odpowiada prawu Sąd podkreślił, że ustawodawca w samej ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych co do zasady nie zdefiniował wyraźnie, co rozumie pod pojęciem "realizacja" prawa, odwołując się do przepisów ustawy - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Niemniej jednak ustawodawca nie definiując obu w/w pojęć w samej ustawie podatkowej, posługiwał się nimi w sposób świadczący o różnicowaniu skutków prawnych "realizacji" praw pochodnych i "zbycia" praw pochodnych. Przede wszystkim w przepisach dotyczących kosztów uzyskania przychodu ustawodawca dokonał wyraźnego pojęciowego rozróżnienia na "zbycie" praw pochodnych i "realizację" praw pochodnych. Rozróżnienie to nastąpiło z mocą od 1 stycznia 2001 r. w nowelizacji przepisów cyt. ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych poprzez art. 1 pkt 20 tiret 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych ustawą z dnia 9 listopada 2000 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 104 poz. 1104 ze zmianami) dodającym do dotychczasowego art. 23 po pkt 38 cyt. ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych pkt 38a.

Zapis ten został wprowadzony w życie w tym samym czasie co przepis art. 52 pkt.1 lit. d cytowanej ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (przez art. 1 pkt 46 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r.) wprowadzający nową kategorię zwolnionych dochodów z podatku dochodowego w postaci zwolnienia dochodów uzyskanych z realizacji praw wynikających z papierów wartościowych, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Należy podkreślić, że ustawodawca, o ile w art. 23 ust. 1 pkt 38a wyraźnie dokonał rozróżnienia na możliwość zaliczenia do kosztów uzyskania przychodów wydatków poniesionych na nabycie praw pochodnych dopiero w momencie ich realizacji lub zbycia to tylko dochody z realizacji praw pochodnych, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi korzystały ze zwolnienia podatkowego.

Wykładnia systemowa wskazuje więc, że skoro ustawodawca w jednym z przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wyraźnie rozróżnia pojęcie "realizacja prawa" od pojęcia "zbycie" prawa to takiego rozróżnienia należy konsekwentnie dokonywać interpretując pozostałe przepisy ustawy, o ile ustawodawca regulując inne kwestie podatkowe w sposób wyraźny nie utożsamił obu pojęć.

Zdaniem Sądu wadliwe regulacje ustawodawcy w zakresie źródeł przychodu jedynie pośrednio związanych z określeniem zwolnienia podatkowego, nie mogą rozstrzygać o rozszerzającym sposobie rozumienia zakresu zwolnienia podatkowego.

W konsekwencji zdaniem Sądu bezzasadnym jest zarzut naruszenia przez organy podatkowe art. 52 pkt 1 lit. d cyt. ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w zw. z art. 3 ust. 3 ustawy Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi.

1. 6. A.M. i R.K. zaskarżyli w całości wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, zarzucając:
2. - naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 52 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: "Ustawa o PIT") w związku z art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi poprzez błędne przyjęcie, iż pojęcie "sprzedaż prawa pochodnego" nie mieści się w zakresie pojęcia "realizacja prawa pochodnego" a w konsekwencji uznanie, że racjonalny prawodawca może umieszczać w systemie prawa normy, które odnoszą się, w sensie logiki formalnej, do zbioru pustego;
3. - naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez zaniechanie uchylenia przez Wojewódzki zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Skarbowej pomimo, iż decyzja ta naruszyła przepisy prawa materialnego określone w skardze w sposób mający wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 litera a) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Wskazując na powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że art. 23 pkt 38a Ustawy o PIT przywołany przez WSA dotyczy kosztów uzyskania przychodu, a nie uzyskania dochodu, który podlega opodatkowaniu bądź jest z opodatkowania zwolniony. Dlatego koszty uzyskania przychodu z "realizacji" prawa mogą być inne, niż koszty uzyskania przychodu z "odpłatnego zbycia" prawa. Dlatego w art. 23 ust. 1 pkt 38a Ustawy o PIT dokonano rozróżnienia kosztów. W uzasadnieniu wyroku WSA podkreślono, iż przepis art. 23 ust 1 pkt 38a został wprowadzony "w tym samym czasie", co przepis art. 52 pkt. 1 lit. d) Ustawy o PIT, uznając powyższą okoliczność za dowód na celowe powiązanie przez ustawodawcę obu tych przepisów.

W ocenie autora skargi kasacyjnej takie stanowisko jest błędne gdyż art. 52 pkt 1 lit d) ustawy o PIT już nie obowiązuje, a art. 23 ust. 1 pkt 38a pozostał w ustawie w niezmienionej treści. To znaczy, że ustawodawca nie miał zamiaru wiązać ze sobą tych przepisów.

Wskazano, że przychód był przez Podatnika osiągnięty w drodze "realizacji" prawa polegającego na sprzedaży obligacji, które z całą pewnością są "prawem pochodnym" i jako takie spod opodatkowania do końca 2003 r. zostały wyłączone na podstawie powoływanego art. 52 pkt. 1 lit d) Ustawy o PIT w z art. 3 ust. 3 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi.

Podkreślono ponadto, iż nie ma takiego dochodu, który można byłoby osiągnąć na podstawie "realizacji" prawa, która to "realizacja" nie byłoby "zbyciem", i który byłby opodatkowany podatkiem dochodowym na podstawie ogólnych przepisów Ustawy o PIT i następnie zwolniony z opodatkowania na podstawie przepisu szczególnego zawartego w art. 52 pkt. lit d) Ustawy o PIT.

1. 7. Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i przyznanie kosztów postępowania kasacyjnego.
2. II. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

1. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów natury procesowej należy zauważyć, że Sąd nie mógł uchylić zaskarżonej decyzji z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, skoro uznał, że naruszenia takiego nie było. Konsekwencją tego było przyjęcie za podstawę rozstrzygnięcia art. 151 ppsa. O żadnym zaniechaniu uchylenia "decyzji" na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) ppsa nie może być, w takiej sytuacji, mowy. Zupełnie niezrozumiałe dla Sądu było powołanie, jako również naruszonego przez "zaniechanie" art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa. Brak jakiegokolwiek uzasadnienia odnoszącego się do tej części zarzutu i to przy braku powiązania tego przepisu z przepisami procedury administracyjnej, których naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, uniemożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej wyroku w aspekcie "procesowym".

2. W odniesieniu do zarzutu naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię (tak należy rozumieć treść zarzutu opisanego w pkt 1 skargi kasacyjnej - w świetle art. 174 pkt 1 ppsa) Sąd kasacyjny uznał za prawidłowe odczytanie przez organy podatkowe obu instancji i przez WSA - treści pojęcia "realizacja praw wynikających z papierów wartościowych...".

Odmienną interpretację skarżący opierają na trafnym - w sensie ogólnym - twierdzeniu, że pomiędzy pojęciami "realizacja prawa" oraz "zbycie prawa" zachodzi stosunek nadrzędności pierwszego wobec drugiego pojęcia. Także w znaczeniu ekonomicznym realizacja papierów wartościowych może być (i jest) rozumiana jako ich spieniężenie i na takie między innymi rozumienie "realizacji" wskazują słowniki języka polskiego. Jednakże słowa mającego określone znaczenie w języku potocznym czy ekonomicznym nie można oderwać od kontekstu w którym zostało ono użyte w przepisie ustawy podatkowej. Kluczowym dla "odkodowania" treści omawianego pojęcia jest okoliczność, że chodzi tu o prawa wynikające z papierów wartościowych, o których mowa w art. 3 ust 3 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi z 1997 r. Przy enigmatycznej konstrukcji prawa pochodnego w ostatnio wymienionym przepisie prawo wynikające z oferty złożonej podatnikowi przez spółkę "Powiernik" stanowiło papier wartościowy.

Prawo - wynikające z tego papieru - sprowadzało się wyłącznie do przyjęcia (lub nie) oferty zakupu obligacji zamiennych. Opcja, będąca przedmiotem umowy z 15 maja 2003 r. nie mogła zatem dotyczyć prawa innego niż to, które przysługiwało adresatowi oferty nabycia obligacji. A realizacja tego prawa, jak to trafnie przyjął Sąd I instancji, sprowadzała się wyłącznie do nabycia obligacji przez posiadającego opcję na ich nabycie. I tylko takiej sytuacji dotyczyłoby zwolnienie od podatku, o którym mowa w art. 52 pkt 1 lit. d) w realiach rozpatrywanej sprawy. W tych realiach nie mieści się zamieszczone na stronie 10 skargi kasacyjnej twierdzenie, że przychód podatnika (został) osiągnięty w drodze "realizacji prawa polegającego na sprzedaży obligacji..." gdyż taka okoliczność nie została ustalona w przyjętym za podstawę wyroku i nie kwestionowanym przez żadną ze stron stanie faktycznym.

Natomiast nadinterpretacją, pozbawioną jakichkolwiek podstaw jest wyprowadzenie z wywodów Sądu wniosku (str. 9 in fine), że zwolnienia podatkowe można dorozumiewać na podstawie innych przepisów, które tego zwolnienia nie dotyczą. Wskazanie przez Sąd w ramach reguł wykładni systemowej wewnętrznej innych przepisów miało na celu wykazanie, w związku z zarzutami skargi, że ustawodawca rozróżnia pojęcie "zbycia" od pojęcia "realizacja", nadając tym pojęciom różną treść. Łatwo wykazać, przy użyciu tej samej metody wykładni, do jakich skutków prowadziłoby przyjęcie poglądu skarżących przy stosowaniu zwolnień określonych w tym samym (art. 52 pkt 1) przepisie:

1. - zbycie obligacji Skarbu Państwa (lit. a) korzysta ze zwolnienia podatkowego; zbycie opcji ich nabycia już nie,
2. - zbycie papierów wartościowych (lit. b) tak; zbycie np. opcji zamiany obligacji na akcje (tak jak w sprawie niniejszej) już nie, mimo, że też chodzi o papiery wartościowe w rozumieniu art. 3 ust 2 Popow.

Należałoby również udzielić odpowiedzi na pytanie: dlaczego prawo pochodne, o którym mowa w ust. 3, miałoby być tak uprzywilejowane "podatkowo" w stosunku do praw "podstawowych" opisanych w ust. 1 i ust. 2 tego artykułu. Racjonalnych przesłanek takiego rozwiązania nie sposób byłoby znaleźć.

1. 3. Mając powyższe na uwadze skargę kasacyjną należało oddalić oraz zasądzić na rzecz strony przeciwnej koszty postępowania kasacyjnego (art. 184 i art. 204 pkt 1 ppsa).