Uzasadnienie
1. Postanowieniem z dnia 14 października 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 2024/05, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę K. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia [...] nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości wraz z odsetkami w podatku dochodowym od osób fizycznych od dochodu z nieujawnionych źródeł przychodu.
2. Rozstrzygniecie to zapadło w następującym stanie faktycznym: K. G. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję dyrektora izby skarbowej. W rezultacie otrzymał 18 sierpnia 2005 r. wezwanie do uiszczenia w terminie 7 dni wpisu od skargi. Wezwanie, określające kwotę wpisu na 1298 zł., zawierało pouczenie o konieczności usunięcia tego braku w terminie pod rygorem odrzucenia skargi. Skarżący wpisu nie uiścił.
3. W związku z powyższym sąd pierwszej instancji powołując się na treść art. 58 § 1 pkt. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) odrzucił skargę podatnika.
4. W skardze kasacyjnej na powyższe postanowienie zarzucono nieważność postępowania na podstawie art. 183 § 2 pkt. 5 p.p.s.a., polegającą na "pozbawieniu strony możliwości obrony swych praw". Zaskarżonemu postanowieniu zarzucano także naruszenie art. 6 p.p.s.a., wskutek nie pouczenia strony przebywającej w zakładzie karnym i zgłaszającej swą trudną sytuację majątkową, o możliwości skorzystania z prawa pomocy. Brak ten miał istotne znaczenie w orzeczeniu o odrzuceniu skargi. Skarżący z braku odpowiedniego pouczenia wniósł zażalenie, w którym przedstawiał trudności, jakie osobom prowadzącym spór sądowy stwarza pobyt w zakładzie karnym (a odbywa karę pozbawienia wolności do 2015 r.) Podkreślano zwłaszcza utrudniony dostęp do informacji i pomocy prawnej. Skarżący podał, że 14 września 2005 r., a więc na miesiąc przed wydaniem zaskarżonego postanowienia sądu, złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie strony skarżącej, jej szczególna sytuacja faktyczna, w związku z art. 6 p.p.s.a., zobowiązywała sąd do stosownego pouczenia o możliwości skorzystania z prawa pomocy. Bez przyznania skarżącemu profesjonalnej pomocy, wydano postanowienie pozbawiające strony konstytucyjnego prawa obrony swych praw.
5. W ślad za skargą kasacyjną nadesłane zostało pismo WSA przedstawiające odpis dokumentu ujawnionego w aktach innej sprawy (III SA/Wa 2023/05) K. G. Dokument ten zatytułowany "zażalenie" stanowił w rzeczywistości wniosek o przyznanie prawa pomocy odnoszący się również do sprawy o sygnaturze III SA/Wa 2024/05. Wniosek ten zdaniem WSA, mógł mieć istotne znaczenie dla sprawy zakończonej odrzuceniem skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
6. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Uwzględnienie z urzędu nieważności postępowania sądowego oznacza konieczność uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Przyczyny nieważności postępowania sądowego są enumeratywnie wyliczone w § 2 art. 183 p.p.s.a., wśród nich została wymieniona sytuacja, gdy strona została pozbawiona możności obrony swych praw (pkt. 5). Ustawa prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podobnie jak Kodeks postępowania cywilnego, nie precyzuje bliżej pojęcia "pozbawienia możności obrony swych praw". W tej sytuacji należy przyjąć, iż pojęcie "niemożności" pozwala na objęcie nim różnych stanów faktycznych, gdyż ustawa nie zawęża nieważności postępowania do wypadku całkowitego pozbawienia strony możliwości obrony. W orzecznictwie wskazuje się, że strona jest pozbawiona możności obrony swych praw, gdy wskutek uchybień procesowych nie może brać udziału w istotnej części postępowania i nie ma możliwości usunięcia skutków tych uchybień na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku (por. orz. SN z dnia 13 marca 1998 r., I CKN 561/97, niepubl.). Pozbawienie strony możliwości obrony należy oceniać w każdym konkretnym przypadku i nie należy go utożsamiać z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2006 r., sygn. akt II OSK 437/05, niepubl.) Po drugie, skarżący nie musi wykazywać związku przyczynowego między uchybieniem procesowym powodującym nieważność postępowania a wynikiem sprawy. Tak więc o nieważności postępowania decyduje waga uchybień procesowych, a nie skutki, które wynikają lub mogą z nich wyniknąć.
Mając zatem powyższe na uwadze należy zaważyć, że istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia ma pismo podatnika z dnia 18 sierpnia 2005 r. ujawnione w aktach sprawy III SA/Wa 2023/05. Pismo to stanowiło w rzeczywistości wniosek o przyznanie prawa pomocy (w związku z wezwaniem sądu do uiszczenia wpisu) odnoszący się również do sprawy o sygnaturze III SA/Wa 2024/05. Wniosek ten został przez skarżącego złożony w zakreślonym przez sąd pierwszej instancji siedmiodniowym terminie od dnia otrzymania wezwania do uiszczenia wpisu od skargi a przed wydaniem postanowienia WSA o odrzuceniu skargi, które nastąpiło 14 października 2005 r. W rezultacie przed rozstrzygnięciem kwestii ewentualnego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, strona została pozbawiona możności obrony swych praw poprzez odrzucenie przez sąd pierwszej instancji skargi. Za trafny należy zatem, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uznać podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.
Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia art. 6 p.p.s.a. należy uznać ten zarzut za nieuzasadniony. Jak wynika z treści tego przepisu sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Przepis ten formułuje ogólną zasadę udzielania pomocy stronom. Zasada ta ma zapobiec nierówności stron w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która może wynikać z nieznajomości prawa przez jedną stronę i posiadania w tym zakresie odpowiednich wiadomości przez drugą stronę (M. Jaśkowska (w:) M. Jaśkowska, M. Materna, E. Ochendowski, Postępowanie sądowoadministracyjne..., s. 77). Na tle art. 5 k.p.c., zawierającego niemal identyczną treść co art. 6 p.p.s.a., przyjmuje się, że wskazówki i pouczenia sądu powinny dotyczyć dokonywanych przez stronę czynności procesowych na danym etapie postępowania i w powstałej sytuacji procesowej.
Wynikający z art. 6 p.p.s.a. obowiązek jednakże dotyczy tylko czynności procesowych przed sądem administracyjnym. Podkreśla się, że sąd nie ma obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań; obowiązek odnosi się do wskazówek i pouczeń celowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony (por. M. Jędrzejewska (w:) T. Ereciński (red.), M. Jędrzejewska, J. Gudowski, Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza, postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2003, s. 79). Ustawa prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zawiera wiele przepisów szczególnych nakazujących udzielania stronom wskazówek i pouczeń, np. art. 70 § 2, art. 140 § 1-3, art. 163 § 2 i art. 210 § 1, które w regulowanym nimi zakresie konkretyzują zasadę udzielania pomocy stronom.
W związku z tym należy zauważyć, że wysłane skarżącemu wezwanie z dnia 10 sierpnia 2005 r. (karta 9 i 10 akt WSA) zawierało pouczenie co do możliwości wniesienia przez skarżącego zażalenia na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału w przedmiocie uiszczenia wpisu. Skarżący z tego prawa skorzystał wnosząc zażalenie z dnia 18 sierpnia 2005 r., które jednakże nie zostało dołączone do akt sprawy. Uznać zatem należy, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego że sąd pierwszej prawidło pouczył skarżącego co do czynności procesowych, które mógł on podjąć.
Sąd nie miał bowiem na podstawie art. 6 p.p.s.a. obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań skarżącego. W konsekwencji zatem zarzut naruszenia art. 6 p.p.s.a. nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem prezentowany w skardze kasacyjnej pogląd jest zbyt daleko idący i mógłby prowadzić do postawienia zarzutu braku obiektywności sądu przy rozpoznawaniu sprawy.
Reasumując Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w związku ze stwierdzoną na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważnością postępowania rozpoznając ponownie sprawę powinien w pierwszej kolejności ustosunkować się do pisma skarżącego z dnia 18 sierpnia 2005 r. zatytułowanego "zażalenie".
Kierując się przytoczonymi względami, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 209 w zw. z art. 250 p.p.s.a. oraz § 2 ust. 1 i 3 oraz § 18 ust. 2 pkt. 2 lit. "a" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm.).