Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 3 marca 2016 r., sygn. akt II FSK 81/14

Uzasadnienie

1. 1.1. Wyrokiem z 8 lipca 2013 r. w sprawie sygn. akt III SA/Wa 402/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W. B. na decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 7 grudnia 2012 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązań oraz umorzenia postępowania w sprawie określenia wysokości wpłat z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za poszczególne okresy 2006 r. i 2007 r.

1. 1.2. Sąd I instancji wskazał, że Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych decyzją z dnia 11 września 2012 r. określił Skarżącemu wysokość zobowiązań z tytułu wpłat na PFRON za grudzień 2006 r. oraz za okres od lutego do listopada 2007 r. i umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie w sprawie określenia wysokości zobowiązania za styczeń 2007 r. W uzasadnieniu podniesiono, że Skarżący błędnie uznał, że w wyniku wyodrębnienia w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej oddziału w postaci "Sklepu Meblowego" zatrudnienie w zakładzie głównym oraz prowadzonym oddziale traktowanym oddzielnie nie przekroczyło 25 etatów. W rezultacie Skarżący niezasadnie uznał, że nie podlegał obowiązkowi określonemu w art. 21 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.; dalej zwana: "ustawa o rehabilitacji"), tj. obowiązkowi uiszczania wpłat na PFRON. Organ I instancji, wskazał, że wyodrębniony w strukturze organizacyjnej prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej "oddział" nie jest odrębnym zakładem pracy i w związku z powyższym Skarżący winien wykazywać w deklaracjach rozliczeniowych zsumowany stan zatrudnienia pracowników bez względu na miejsce wykonywanej pracy. W konsekwencji ustalił, iż Skarżący w ww. okresach zatrudniał co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy i tym samym podlegał obowiązkowi wpłat na PFRON, określonemu w art. 21 ustawy o rehabilitacji.

1. 1.3. Po rozpatrzeniu odwołania, Minister Pracy i Polityki Społecznej decyzją z dnia 13 grudnia 2012 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Zdaniem organu odwoławczego oddziału Skarżącego nie można uznać za odrębnego pracodawcę. W uzasadnieniu wskazał, że oddział jest wyodrębnioną jednostką organizacyjną przedsiębiorstwa powołaną do wykonywania określonych zadań, ale nie ma prawa do nawiązywania stosunków pracy we własnym imieniu. Skoro zatem zatrudnia pracowników nie we własnym imieniu, lecz z upoważnienia zakładu głównego, to pracodawcą jest wyłącznie Skarżący. Udzielenie przez Skarżącego upoważnienia M. B. do zawierania umów o pracę, nie oznaczało nawiązywania i rozwiązywania tych umów w imieniu i na rzecz pełnomocnika, ale jego mocodawcy. Jednocześnie organ odwoławczy zwrócił uwagę, że jeżeli oddział zatrudnia pracowników, ale nie we własnym imieniu, lecz z upoważnienia W. B., to on jest pracodawcą dla osób zatrudnionych w oddziale i w zakładzie głównym. Ponadto, jeżeli oddział posiada własny regulamin pracy oddziału i regulamin wynagrodzeń czy też regulamin socjalny, jeżeli kierownik oddziału ma prawo do podejmowania wszystkich decyzji pracowniczych w stosunku do zatrudnionych w oddziale, jeżeli fundusz płac oddziału jest wyodrębniony, to znaczy, że to oddział jest pracodawcą. Organ odwoławczy stwierdził, iż Sklepu Meblowego nie można uznać za odrębnego pracodawcę, ponieważ nie jest dostatecznie wyodrębniony organizacyjnie i ekonomicznie, aby uznać go za pracodawcę w rozumieniu art. 3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U. z 2014 r., poz 1502, dalej zwany: "K.p"). W ocenie organu odwoławczego Prezes Zarządu PFRON prawidłowo ustalił poziom zatrudnienia w Fabryce Mebli "B." poprzez zsumowanie stanu zatrudnienia w Sklepie Meblowym ze stanem zatrudnienia w samej Fabryce Mebli. Tym samym organ I instancji na podstawie danych przedstawionych przez Stronę ustalił, że w okresach wskazanych w decyzji Skarżący zatrudniał co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, w związku z czym podlegał obowiązkowi wpłat na PFRON określonemu w art. 21 ustawy o rehabilitacji.
2. 2.1. W skardze skierowanej do WSA w Warszawie Skarżący wniósł o uchylenie w całości decyzji organu II jak i I instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonym decyzjom zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 3 K.p. poprzez uznanie, że wyodrębniony w strukturze organizacyjnej prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej "oddział" nie może zostać uznany za pracodawcę, co doprowadziło do naruszenia art. 21 ust. 1 ustawy o rehabilitacji przez uznanie, że Skarżący spełnia warunki obowiązku dokonywania wpłat na PFRON, gdyż w ocenie organu zatrudnia co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy. Skarżący podniósł również zarzut przedawnienia zobowiązania.

1. 2.2. W odpowiedzi na skargę Minister Pracy i Polityki Społecznej wniósł o jej oddalenie.

1. 2.3. W uzasadnieniu WSA w Warszawie wskazał, zgodnie z art. 4 ust.1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2013 r., poz.672 ze zm.) przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. W art. 5 tej ustawy wskazano, że oddziałem jest wyodrębniona i samodzielna organizacyjnie część działalności gospodarczej, wykonywana przez przedsiębiorcę poza siedzibą przedsiębiorcy lub głównym miejscem wykonywania działalności. Oddział rozumiany jest zatem w sposób funkcjonalny i tym samym, traktować go należy jako część przedsiębiorstwa, bardziej aniżeli dopatrywać się w nim cech odrębnego przedsiębiorcy, co odnosi się również do oddziału przedsiębiorcy zagranicznego. Jak wskazano w literaturze w świetle prawa polskiego, oddział co do zasady, nie ma zdolności prawnej ani zdolności do czynności prawnych. Jedynym wyjątkiem są tu oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń. Natomiast zgodnie z art. 3 K.p. pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Stosownie do art. 31 § 1 K.p. - za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba, a przepis § 1 stosuje się odpowiednio do pracodawcy będącego osobą fizyczną, jeżeli nie dokonuje on osobiście czynności, o których mowa w tym przepisie (§ 2). Uzupełnieniem jest art. 128 K.p., który w § 2 pkt. 2 stanowi, że przez pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy, należy rozumieć pracowników kierujących jednoosobowo zakładem pracy i ich zastępców lub pracowników wchodzących w skład kolegialnego organu zarządzającego zakładem pracy oraz głównych księgowych. O zaliczeniu pracownika do tej grupy decydują przepisy określające ustrój danej jednostki organizacyjnej (ustawy i przepisy wewnątrzzakładowe). Skoro zatem Skarżący jako osoba fizyczna prowadzi działalność gospodarczą i jest tym samym przedsiębiorcą, nie posiadającym osobowości prawnej, to utworzony przez niego oddział tegoż przedsiębiorstwa również nie posiada osobowości prawnej, a więc jest fragmentem jego działalności jako osoby fizycznej. Wobec tego pozostaje pracodawcą dla pracowników również zatrudnionych w oddziale, pomimo że stosownie do art. 128 K.p. upoważnił M. B. do zatrudniania i zwalniania pracowników oddziału. M. B. działa właśnie z pełnomocnictwa przedsiębiorcy W. B.
2. 3.1. Od powyższego wyroku wywiedziono skargą kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której wniesiono o uchylenie orzeczenia oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego. Autor skargi kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
3. - art. 3 K.p. przez uznanie, ze wyodrębniony w strukturze organizacyjnej prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej "oddział" nie może zostać uznany za pracodawcy co doprowadziło do naruszenia przepisu,
4. - art. 21 ust 1 ustawy o rehabilitacji przez uznanie, że Skarżący spełnia warunki obowiązku dokonywania wpłat na Fundusz, gdyż w ocenie Skarżącego, nie spełniał on przesłanek wynikających w w/w przepisu, a co za tym idzie nie miał obowiązku zapłaty składek na PFRON.

1. 3.2. W uzasadnieniu podniesiono, że orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszcza możliwość utworzenia zarówno przez osoby prawne, jak i osoby fizyczne w ramach prowadzonej działalności gospodarczej – oddziałów, które mogą być w danych okolicznościach traktowane jako pracodawcy w rozumieniu art. 3 K.p. Ponadto wskazano, że udzielenie pełnomocnictwa do działania w imieniu osoby fizycznej czy też osoby prawnej nie włącza podmiotowości i odrębności oddziału przedsiębiorstwa.

1. 3.3. W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje

1. 4.1. Skarga kasacyjna podlega oddaleniu.

1. 4.2. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Analiza akt sprawy wskazuje, że nie zachodzi żadna z przesłanek wskazanych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego mogą zatem dotyczyć jedynie naruszeń przepisów wskazanych w skardze kasacyjnej.

1. 4.3. Istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia czy Skarżący podlega obowiązkowi określonemu w art. 21 ustawy rehabilitacyjnej, tzn. czy zobowiązany jest do uiszczania wpłat na PFRON. Aby rozstrzygnąć tę kwestię niezbędne jest ustalenie czy oddział Skarżącego, tj. "Sklep Meblowy" może zostać uznany za samodzielnego pracodawcę w rozumieniu art. 3 K.p. Pozytywne stwierdzenie prowadziłoby do rozdzielnego zliczania pracowników pracujących w zakładzie głównym jak i w oddziale. To natomiast na gruncie analizowanej sprawy skutkowałoby tym, że nie zaistniałby obowiązek określony w art. 21 ustawy o rehabilitacji, ponieważ liczba pracowników zliczana oddzielnie dla zakładu jak i oddziału, nie wyniosłaby co najmniej 25 osób, a taki ustawa przewiduje warunek do powstania obowiązku dokonywania wpłat na PFRON.

1. 4.4. Zgodnie z art. 3 K.p. pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Treść tego przepisu definiuje pojęcie pracodawcy wskazując jego konstytutywną cechę, jaką musi być zatrudnienie pracowników. Dla uzyskania statusu pracodawcy nie jest przy tym wcale wymagane, aby pracodawca posiadał osobowość prawną. Pracodawcą może być bowiem także jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, o ile tylko zatrudnia pracowników. Taka jednostka, jakkolwiek nie ma co do zasady podmiotowości prawnej na gruncie prawa cywilnego, to jednak uzyskuje tę podmiotowość w zakresie stosunków pracy, może zatem pozywać i być pozywana przed sądami pracy i ubezpieczeń społecznych, ma wtedy zdolność sądową i procesową - art. 460 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm., dalej zwana: "K.p.c."). Może także stać się adresatem praw i obowiązków na podstawie materialnych przepisów prawa administracyjnego, które skierowane są do pracodawcy jako takiego, bez względu na nieistotny w tym zakresie atrybut osobowości prawnej. Zatrudnianie pracowników przez jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej wynikać musi z aktu kreującego uprawnienie osoby zarządzającej tą jednostką lub innej osoby, o której mowa w art. 3¹ § 1 K.p., do nawiązywania stosunków pracy (treść takiego stosunku wynika z art. 22 K.p.). Zatem wewnętrzne przepisy, które określają powstanie i organizację jednostki organizacyjnej, są źródłem uprawnienia do zatrudniania przez tę jednostkę pracowników (por. Kodeks pracy. Komentarz, J. Iwulski, W. Sanetra, Wydawnictwo Librata, Warszawa, 1996, str. 21). Dzięki takim wewnętrznym przepisom w jednostce organizacyjnej można upatrywać cechy nadającej tej jednostce przymiot pracodawcy, gdyż w ten sposób uzyskuje ona samodzielność w zakresie stosunków pracy i może zatrudniać pracowników. Wskazać więc należy na utrwaloną w orzecznictwie sądowym zasadę, iż za pracodawcę może być uznana tylko taka jednostka, która z mocy przepisów normujących wewnętrzny status prawny ma "...kompetencję do samodzielnego zatrudniania pracowników (składania oświadczeń woli). Jeżeli natomiast wewnętrzna jednostka organizacyjna jest upoważniona do zawierania umów o pracę w imieniu kierownictwa podmiotu, w skład którego wchodzi (lub nawiązywania w inny sposób stosunków pracy), z osobami przyjmowanymi w niej do pracy, to sama nie jest pracodawcą, lecz zatrudnia pracowników w imieniu pracodawcy, którym jest wielozakładowy podmiot zatrudniający – pracodawca." (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, w sprawie III APa 25/12, Lex nr 1259682). Dla uznania jednostki organizacyjnej za pracodawcę, obok uprawnienia do samodzielnego zatrudniania pracowników, jednostka taka musi posiadać odpowiednie wyodrębnienie organizacyjne. Przy czym nie chodzi wyłącznie o wyodrębnienie, jakiego na gruncie prawa cywilnego wymaga się np. dla przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części (art. 55¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm; dalej zwana: "K.c.") albo dla takiej zorganizowanej części przedsiębiorstwa na mocy ustawy z dnia 11 marca 2004r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 ze zm.; zwana dalej: "ustawa o VAT"). Wyodrębnienie organizacyjne konieczne dla zaistnienia jednostki organizacyjnej jako samodzielnego pracodawcy dotyczyć musi organizacji i finansowania tej jednostki (tak K. Jaśkowski, t. 2.1 w Komentarz do art. 3 Kodeksu pracy, publ. Lex/el). Tak samo, jak uprawnienie do samodzielnego zatrudniania pracowników wynikać powinno z wewnętrznych przepisów regulujących powstanie i organizację podmiotu, w skład którego wchodzi jednostka będąca odrębnym pracodawcą, tak też wymagane wyodrębnienie organizacyjne wynikać musi z tych przepisów.

1. 4.5. Zauważyć należy, że Skarżący jest właścicielem Fabryki Mebli "B.". Oznacza to, że Skarżący (osoba fizyczna) zatrudniający pracowników jest pracodawcą w rozumieniu art. 3 K.p. Pracodawcą jest bowiem przedsiębiorca, który jako osoba fizyczna prowadzi działalność na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, nie zaś prowadzone przez niego przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 551 K.c.). Podkreślenia wymaga, że tylko wówczas, gdy przedsiębiorca tworzy na podstawie obowiązujących przepisów jednostkę organizacyjną, która jest prawnie, organizacyjnie, finansowo i majątkowo wyodrębniona, a ponadto ma zdolność zatrudniania pracowników, ma swoje kierownictwo (odrębne od przedsiębiorcy-właściciela), to wówczas ta jednostka organizacyjna jest pracodawcą, a nie sam przedsiębiorca (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2003 r., sygn. akt I PK 284/02, publ. OSNP 2004/17/297).

1. 4.6. Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że dla pracowników pracujących w Fabryce Mebli "B.", jak i w oddziale, tj. w Sklepie Meblowym, pracodawcą był Skarżący. Z szczególną mocą należy podkreślić, że z niezakwestionowanego przez Skarżącego stanu faktycznego wynika, że nie można mówić o odrębności finansowo-organizacyjnej oddziału, jak również jego samodzielnej zdolności do zatrudniania pracowników. W toku postępowania uprawnione organy uzyskały dane wynikające z deklaracji ZUS dotyczące stanu zatrudnienia zarówno w Fabryce Mebli "B." jak i w jej oddziale w postaci Sklepu Meblowego. Z informacji tych wynikało w sposób nie budzący wątpliwości, że po pierwsze podmiotem zgłaszającym pracowników do ubezpieczenia był wyłącznie Skarżący, a nie przedstawiciel oddziału. Po drugie z list płac wynikało, że fundusz płac Sklepu Meblowego nie został wyodrębniony. Kierownik oddziału występował do księgowości Fabryki Mebli "B." o wypłatę wynagrodzeń wskazanych pracowników, zaś właściciel Fabryki akceptował wypłatę wynagrodzeń. Co oznacza, że struktura organizacyjna prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej wskazuje na istnienie jednej, wspólnej komórki zajmującej się księgowością. Ponadto, kontrolujący dysponowali także regulaminem pracy jako wewnetrznym aktem normatywnym ustalającym organizację i porządek pracy w Fabryce Mebli "B." i jej oddziałach. Z treści tego dokumentu wynikało w sposób jednoznaczny, że postanowienia regulaminu mają zastosowanie do wszystkich pracowników zatrudnionych w zakładzie pracy oraz oddziałach. Analiza tych dokumentów prowadzi do wniosku, iż w świetle wyżej przedstawionych rozważań dotyczących konstytutywnych cech pracodawcy, nie może ulegać wątpliwości, że w niniejszej sprawie pracodawcą był Skarżący, a nie wyodrębniony oddział jego przedsiębiorstwa. Wyodrębnienie organizacyjne pracodawcy powinno mieć miejsce w zakresie prawa pracy i skutkować również uprawnieniem do samodzielnego zatrudniania pracowników. Takiego uprawnienia do zatrudniania pracowników oddział nie posiadał. Z powyższych względów za niezasadne należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia art. 21 ust. 1 ustawy o rehabilitacji, jak i art. 3 K.p.

1. 4.7. Z uwagi na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego od strony skarżącej na rzecz organu administracji orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.