Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 19 sierpnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1048/14

Uzasadnienie

1. 1. Postanowieniem z dnia 6 marca 2014 r., I SA/Lu 758/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił B. B. (dalej: Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Skarżącego na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 13 maja 2013 r., nr [...], w przedmiocie przekazania skargi w sprawie uniemożliwienia zapoznania się z aktami sprawy. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.
2. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:
3. 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Lublinie podał, że postanowieniem z dnia 15 października 2013 r. WSA w Lublinie odrzucił skargę Skarżącego na ww. postanowienie SKO. Po doręczeniu odpisu postanowienia z uzasadnieniem Skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata ze względu na trudną sytuację zdrowotną i finansową. W oświadczeniach zawartych w formularzu PPF, wypełnionym w dniu 20 listopada 2013 r., wskazał, że: (a) prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zamieszkuje w mieszkaniu o pow. 24 m², utrzymuje się z emerytury w wysokości 1.125,35 zł netto (sierpień), ostatnio jej wysokość wyniosła 1.400 zł, (b) posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 6,68 ha, które w części bezpłatnie użytkuje jego syn, nie ponosząc przy tym kosztów dzierżawy i podatków, gdyż dzierżawa jest nieopłacalna, a dzięki temu Skarżący nie ponosi kosztów uprawy, (c) posiada majątek w postaci ciągnika rolniczego oraz budynków, wymagających generalnego remontu. Wyjaśnił także, że ostatnia opłata za prąd to kwota 322,98 zł (19.11), leków nie wykupił, bo pilnie musi naprawić dach i opłacić zaległy podatek, od stycznia z jego emerytury dokonywane są potrącenia egzekucyjne, a ponadto wspomaga finansowo córkę.
4. 2.2. Postanowieniem z dnia 28 listopada 2013 r. Referendarz sądowy WSA w Lublinie przyznał Skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wydając to rozstrzygnięcie, Referendarz sądowy WSA w Lublinie korzystał także z danych o sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej Skarżącego ujawnionych przez niego w sprawach I SAB/Lu 8/13 i I SO/Lu 5/13.
5. 2.3. Od powyższego postanowienia Referendarza sądowego WSA w Lublinie Skarżący wniósł sprzeciw, w którym wskazał, że jego sytuacja finansowa i zdrowotna się nie zmieniła.
6. 2.4. W piśmie z dnia 20 stycznia 2014 r. Skarżący wezwany został do wyjaśnienia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania: (a) w jakiej wysokości świadczenie emerytalne otrzymał w październiku, listopadzie, grudniu 2013 r. (w każdym z tych miesięcy); (b) czy kwoty podane zgodnie z pkt a/ są kwotami pomniejszonymi o potrącenia dokonywane w związku z prowadzoną egzekucją; (c) jaka jest wysokość należności będącej (-ych) przedmiotem egzekucji; (d) jaka jest kwota jednorazowo potrącana ze świadczenia emerytalnego; (e) jakie stałe miesięczne wydatki (rzeczowo i kwotowo) Skarżący ponosił w okresie od października do grudnia 2013 r. (w każdym z tych miesięcy podatnik powinien był rzeczywiście ponoszone wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, żywnością odzieżą, leczeniem itp.); (f) czy we wskazanym wyżej okresie Skarżący poniósł inne znaczące wydatki – jakie (rzeczowo i kwotowo); (g) jaki jest charakter i wielkość wsparcia dla córki oraz powody tego wsparcia; (h) czy Skarżący uprawia grunty rolne, jeśli tak – co było uprawiane w roku 2013 i na jakim areale; (i) czy Skarżący w gospodarstwie rolnym hoduje zwierzęta, jeśli tak – jakie, ile; (j) czy Skarżący występuje o dopłaty do gruntów rolnych, jeśli tak – jakiej wysokości dopłaty otrzymał w 2013 r., jeśli nie – dlaczego o te dopłaty nie występuje.

Wezwanie zawierało pouczenie, że jego niewykonanie może spowodować odmowę przyznania prawa pomocy. Wezwanie doręczone zostało Skarżącemu w dniu 3 lutego 2014 r., zaś w dniu 10 lutego 2014 r. Skarżący wniósł pismo, w którym zwrócił się z prośbą o przedłużenie terminu do udzielenia odpowiedzi na wezwanie, przy czym prośby tej w żaden sposób nie uzasadnił. Do dnia wydania zaskarżonego postanowienia WSA w Lublinie odpowiedź na ww. wezwanie nie została przez Skarżącego udzielona.

1. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie (Sądu pierwszej instancji):

Odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, WSA w Lublinie stwierdził, że według art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

W rozpoznawanej sprawie Skarżący został wezwany do wyjaśnienia określonych okoliczności dotyczących jego sytuacji rodzinnej i finansowej, jednak wyjaśnienia te nie zostały złożone. Wprawdzie w ostatnim dniu terminu do ich złożenia Skarżący wniósł pismo, w którym zwrócił się z prośbą o przedłużenie tego terminu, ale nie wskazał w nim żadnej ważnej przyczyny (por.: art. 84 p.p.s.a.) mającej uzasadniać to przedłużenie. W wezwaniu nie żądano dokumentów, których uzyskanie mogłoby być czasochłonne, lecz wezwano do wyjaśnień obejmujących dane z codziennego zarządzania własnym majątkiem i dochodami.

Przyznanie prawa pomocy jest możliwe wyłącznie w sytuacji wyczerpującego i rzetelnego przedstawienia informacji obrazujących możliwości płatnicze strony, zawierających przede wszystkim dokładne, wiarygodne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne i bieżące utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie chociaż części kosztów postępowania. To sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, ponieważ to na nim spoczywa w tym zakresie ciężar dowodu.

W świetle powyższego WSA w Lublinie stwierdził, że brak było podstaw do uwzględnienia żądania zgłoszonego przez Skarżącego. We wniosku podniósł on wprawdzie, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej, jednak pomimo stosownego wezwania nie wyjaśnił okoliczności potwierdzających taki stan, nie uzupełnił swoich wywodów w sposób czyniący zadość temu wezwaniu. W konsekwencji nie ujawnił danych pozwalających na ustalenie, jaka jest rzeczywista wysokość wypłacanych mu świadczeń emerytalnych, jaki wpływ na jego możliwości płatnicze ma fakt posiadania gospodarstwa rolnego, które wprawdzie – wedle oświadczenia Skarżącego – jest użytkowane przez jego syna, ale tylko w części, zaś wobec stwierdzenia, że jest to dla Skarżącego korzystne, gdyż nie musi ponosić kosztów uprawy, nie można wywieść, że nie korzysta on z szeroko rozumianych plonów tego gospodarstwa, ani czy pomoc finansowa dla córki znajduje uzasadnienie i czy istotnie wpływa na możliwości samego Skarżącego w zakresie pokrycia kosztów postępowania.

Nie zostały też ujawnione pełne dane w zakresie kosztów koniecznego utrzymania Skarżącego. Ponadto informacje, o których mowa, nie zostały przez Skarżącego podane także w związku z ubieganiem się o przyznanie prawa pomocy w sprawach I SAB/Lu 8/13 i I SO/Lu 5/13.

1. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:
2. 4.1. Pismem z dnia 9 kwietnia 2014 r. Skarżący wniósł "zażalenie na postanowienie z dnia 13 marca 2014 r." oraz wnioskował o przedłużenie o siedem dni terminu do złożenie uzasadnienia, uzasadniając to chorobą.
3. 4.2. Pismem z dnia 15 kwietnia 2014 r. wezwano Skarżącego do wyjaśnienia, na jakie postanowienie złożył zażalenie, bowiem w sprawie nie wydano żadnego postanowienia w dniu 13 marca 2014 r.
4. 4.3. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący w piśmie z dnia 13 maja 2014 r. stwierdził, że "najprawdopodobniej zażalenie dotyczyło postanowienia z dnia 6 marca 2014 r.".
5. 4.4. Po zapoznaniu się z aktami sprawy Skarżący pismem z dnia 27 maja 2014 r. potwierdził, że wniósł zażalenie na ww. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 6 marca 2014 r. Skarżący nie sformułował żadnego uzasadnienia wniesionego zażalenia.
6. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
7. 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Odnosząc się do cech formalnych zażalenia, a przede wszystkim braku uzasadnienia zgłoszonego wniosku o uchylenie zaskarżonego postanowienia, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że nie odpowiada ono również w pełni wymogom prawa.
8. 5.2. Zgodnie z art. 194 § 3 p.p.s.a. "zażalenie powinno czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać wskazanie zaskarżonego postanowienia i wniosek o jego zmianę lub uchylenie, jak również zwięzłe uzasadnienie zażalenia". Wniesione przez Skarżącego zażalenie - jak już wyżej wskazano - nie zostało w żaden sposób uzasadnione. W konkretnym przypadku niezbędne jest zatem ustalenie, czy brak ten czyni niemożliwym merytoryczne rozpoznanie wniesionego środka odwoławczego.

W myśl art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Uwzględniając specyfikę środka odwoławczego jakim jest zażalenie oraz postępowania, które inicjuje, należy stwierdzić, że wykluczona jest możliwość odpowiedniego stosowania art. 174 i 176 p.p.s.a. Przemawia za tym systemowe odczytanie art. 197 § 2 i art. 194 § 3 i 4 p.p.s.a. Ten ostatni przepis określa wyczerpująco wymogi formalne stawiane przez przepisy prawa środkowi odwoławczemu określonemu w p.p.s.a. jako zażalenie.

Tym samym nie ma potrzeby do sięgania po dyspozycję norm znajdujących się w art. 174 i art. 176 p.p.s.a. Wadliwe uzasadnienie zażalenia nie może zatem prowadzić do tak rygorystycznych konsekwencji, jakie miałyby miejsce w postępowaniu zainicjowanym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej. Rygoryzm formalny, mający swoją podstawę w art. 174 i art. 176 p.p.s.a., nie ma w postępowaniu zażaleniowym miejsca, gdyż ww. przepisów nie stosuje się. Tym samym, jeżeli z treści zażalenia możliwe jest wywiedzenie, jakimi intencjami i racjami kierował się wnoszący zażalenie, to nie ma przeszkód do nadania sprawie dalszego biegu i rozpoznania merytorycznego sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. postanowienie NSA: z dnia 5 marca 2014 r., II FZ 140/14; publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

5.3. W rozpoznawanej sprawie treść zażalenia nie pozostawia wątpliwości, co do tego, że intencją Skarżącego jest uchylenie zaskarżonego postanowienia WSA w Lublinie, zatem należy ocenić zaskarżone postanowienie w świetle przepisów regulujących instytucję prawa pomocy.

Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji zbadał zatem zasadność przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi i przyznanie pełnomocnika z urzędu, analizując jego sytuację majątkową, zobrazowaną w oświadczeniach zawartych w formularzu urzędowym PPF.

5.4. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji, że Skarżący pomimo wezwania z dnia 20 stycznia 2014 r. (k. 38 akt WSA w Lublinie) nie udokumentował swojej sytuacji majątkowej. We wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący podniósł, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej, jednak pomimo ww. wezwania nie wyjaśnił okoliczności potwierdzających taki stan, nie uzupełnił swoich wywodów w sposób czyniący zadość temu wezwaniu. W konsekwencji nie ujawnił danych pozwalających na ustalenie, jaka jest rzeczywista wysokość wypłacanych mu świadczeń emerytalnych, jaki wpływ na jego możliwości płatnicze ma fakt posiadania gospodarstwa rolnego, które wprawdzie – wg oświadczenia Skarżącego – jest użytkowane przez jego syna, ale tylko w części, zaś wobec stwierdzenia, że jest to dla Skarżącego korzystne, gdyż nie musi ponosić kosztów uprawy, nie można wywieść, że nie korzysta on z szeroko rozumianych plonów tego gospodarstwa, ani czy pomoc finansowa dla córki znajduje uzasadnienie i czy istotnie wpływa na możliwości samego Skarżącego w zakresie pokrycia kosztów postępowania. Nie zostały też ujawnione pełne dane w zakresie kosztów koniecznego utrzymania Skarżącego. Powyższe okoliczności trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, co zasługuje na aprobatę (por. s. 5 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia).

Niezastosowanie się do wezwania Sądu pierwszej instancji, skierowanego do Skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. powoduje, że materiał dowodowy co do wystąpienia przesłanek prawa pomocy, okazał się być niekompletny, a w rezultacie wątpliwości co do oświadczeń Skarżącego pozostały niewyjaśnione. Subiektywne przekonanie Skarżącego o zasadności jego wniosku przy równoczesnym nieodniesieniu się do kwestii uznanych przez Sąd za niewystarczająco wykazane, powodował niemożność uwzględnienia wniosku o udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a w konsekwencji bezzasadność zażalenia na postanowienie oddalające ten wniosek.

5.5. Reasumując należy stwierdzić, że w świetle oświadczenia Skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy na pełną aprobatę zasługuje ocena stanu faktycznego przeprowadzona przez Sąd pierwszej instancji oraz konkluzja, że Skarżący nie wykazał zasadności przyznania jemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.