Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 stycznia 2010 r., sygn. akt I SA/Wr 1705/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił B. J. – K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 28 sierpnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 r. oraz odsetek za zwłokę od zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych.
Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym:
Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że samotnie wychowuje trójkę dzieci. Wnioskująca podkreśliła, że w mieszkaniu, w którym jest zameldowana, mieszkają trzy rodziny i dlatego jest zmuszona wynajmować inny lokal. Dodała, że z powodu trudnej ciąży i porodu nie była w stanie zająć się odpowiednio swoją firmą, czego konsekwencją było poniesienie strat. Długoletnie postępowanie prowadzone przez organ kontroli skarbowej (3 lata) również nie wpłynęło pozytywnie na prowadzoną przez nią działalność gospodarczą. Skarżąca podkreśliła, że w marcu 2009 r. złożyła w sądzie rodzinnym wniosek o przyznanie alimentów, ale do tej pory nie został on rozpatrzony.
Dodatkowo wskazała, że na przełomie grudnia 2007 r. i stycznia 2008 r. w warsztacie, który wynajmowała, dokonano włamania i kradzieży na kwotę około 80.000 zł. Do dnia dzisiejszego nie odnaleziono sprawców, a sprawę umorzono. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach strona podała, że prowadzi gospodarstwo wraz z trójką dzieci, nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych, ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 Euro oraz, że nie uzyskuje żadnych dochodów.
Na wezwanie referendarza sądowego do przedłożenia dokumentów i oświadczeń dotyczących stanu majątkowego i finansowego, strona nadesłała: zeznanie podatkowe za 2008 r., bilanse za miesiące wrzesień i październik 2009 r., umowę kredytową na zakup samochodu osobowego marki Renault Premium, rocznik 1998 r. w wysokości 49.000 zł, kopie aneksu do tej umowy, ponaglenie do uregulowania zaległej płatności w kwocie 968,98, wynikającej z umowy o złotą kartę kredytową VISA, kopię zawiadomienia policji o wszczęciu dochodzenia w sprawie włamania z kradzieżą, kopię wypowiedzenia umowy przez kontrahenta firmy skarżącej, kopię umowy najmu lokalu mieszkalnego, karte leczenia szpitalnego w związku z ciążą oraz dowody opłat. Z powyższych dokumentów wynika, że w 2008 r. wnioskująca uzyskała przychód z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 346.366,14 zł i poniosła stratę w kwocie 10.073,23 zł. We wrześniu 2009 r. osiągnięte przychody wyniosły 29.536,36 zł i dochód, po odliczeniu kosztów uzyskania przychodów - 2.676,07 zł, w październiku 2009 r. wielkości te wyniosły kolejno 20.936,21 zł i 765,65 zł. Strona od 2005 r. wynajmuje mieszkanie o powierzchni 105 m2, za które płaci czynsz w kwocie 1.500 zł i opłaty związane z jego utrzymaniem.
Odnośnie wyciągów (historii operacji) z rachunków i lokat bankowych oraz kart kredytowych, osobistych i związanych z działalnością gospodarczą, które były wymienione w wezwaniu, strona wskazała, że przedłożyła je do sprawy o sygn. akt I SA/Wr 1481/09. Do wskazanej sprawy przedłożono około 180 wydruków potwierdzeń transakcji wykonanych na rachunku bankowym związanym z prowadzoną działalnością gospodarczą skarżącej za okres od czerwca do września 2009 r. oraz wyciąg z karty kredytowej za okres od 7 listopada do 6 grudnia 2007 r. Z wydruków tych wynika, że strona uzyskuje regularnie wpłaty od tych samych kontrahentów, dokonuje wypłat w bankomacie w kwotach 300 - 3.000 zł oraz przelewów na rachunek osobisty (odbiorca: B. K.) w kwotach około 1.000 - 8.000 zł, tytułem zaliczki na zakup paliwa i części oraz zaliczki na poczet wypłat.
Ponadto skarżąca oświadczyła, że miesięcznie ponosi wydatki na wynajem mieszkania, prąd, gaz, spłatę kredytów i kart kredytowych oraz lekarstwa w łącznej wysokości około 3.670 - 3.840 zł. W znacznym stopniu pomaga jej rodzina. Podkreśliła, że jest zmuszona wynajmować mieszkanie, gdyż miejscu, w którym jest zameldowana, mieszkają trzy rodziny. Wnioskująca aktualnie posiada samochód marki Renault, rocznik 1998, o wartości około 35.000 - 42.000 zł. Z danych wynikających z dokumentów zawartych w sprawie, na którą skarżąca się powołała wynika, że od stycznia do sierpnia 2009 r. osiągnięte zostały przychody z działalności gospodarczej w wysokości 214.756,52 zł i dochód, po odliczeniu kosztów uzyskania przychodów - 21.685,19 zł.
Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 7 grudnia 2009 r. odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie.
Od powyższego orzeczenia strona wniosła sprzeciw, w którym wskazała, że znaczne koszty ponoszone przez nią w związku z prowadzoną firmą transportową spowodowane są specyfiką prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreśliła, że dokonywane przez nią rozliczenia związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, są rozliczeniami "wirtualnymi", pomijającymi opóźnienia w płatnościach, czy nawet brak płatności przez kontrahentów niektórych faktur. wysokie wydatki na utrzymanie, jakie ponosi, spowodowane są tym, że ma ona na utrzymaniu trójkę dzieci, Zdaniem skarżącej, w sytuacji prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej nie ma możliwości rozróżnienia kont i pieniędzy na własne i związane z prowadzoną działalnością, dlatego też strona z jednego konta dokonuje wypłat na wszelkie niezbędne wydatki (na utrzymanie własne i prowadzenie firmy).
Odnosząc się do kwestii nie przedłożenia - pomimo wezwania - historii z rachunków bankowych, wnioskująca wskazała, że banki dawno już odeszły od przesyłania papierowych zestawień miesięcznych, a zestawienia transakcji w formie elektronicznej zostały przedłożone Sądowi wraz innymi dokumentami. Skarżąca przyznała, że dokonywała wpłat na konto osobiste z rachunku bieżącego, ale jej zdaniem, w ten sposób postępują wszystkie osoby prowadzące jednoosobowo działalność gospodarczą, co wynika z różnicy w wysokości opłat za prowadzenie rachunku firmowego i osobistego.
Z urzędu Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę przesłane przez skarżącą do sprawy o sygn. akt I SA/Wr 1481/09 dokumenty tj. potwierdzenia wykonania poszczególnych operacji finansowych dokonywanych za pomocą karty kredytowej, bądź w drodze przelewu oraz oświadczenie wnioskującej, z którego wynika, że skarżąca nie posiada rachunku osobistego oraz że czasem korzysta z osobistego rachunku swojej najstarszej córki. Ze wskazanego oświadczenia wynika również, że skarżąca ma przyznane alimenty na dwójkę starszych dzieci (w wysokości 300 zł), jednak nie otrzymuje ich, gdyż z byłym mężem wspólnie dzieli się wydatkami na dzieci, natomiast najmłodszemu dziecku alimenty nie zostały jeszcze przyznane.
Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2010 r., sygn. akt I SA/Wr 1705/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił B. J. – K. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd powołał się na art. 246 par. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., dalej: P.p.s.a) w zw. z art. 245 par. 3 P.p.s.a wskazując, że prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona jest zatem zobowiązana w sposób rzetelny i jednoznaczny do przedstawienia wszelkich niezbędnych danych do dokonania oceny oraz udokumentowania tych okoliczności, które wskazują, iż bez otrzymania prawa pomocy pozbawiona zostałaby możliwości skorzystania z konstytucyjnego prawa do sądu.
Skarżący nie wykazał okoliczności przemawiających za przyznaniem prawa pomocy. W stosunku do skarżącej rozpoznawany był już wniosek o przyznanie prawa pomocy w powołanej przez stronę sprawie o sygn. akt I SA/Wr 1481/09. Zapadłe w tej sprawie w dniu 11 stycznia 2010 r. rozstrzygnięcie, podjęte zostało przez Sąd w oparciu o tożsamy stan faktyczny, toteż zasadnym było powtórzenie argumentacji zawartej we wspomnianym orzeczeniu. Sąd stwierdził, że skarżąca będzie w stanie ponieść koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Powyższe uzasadnia głównie sytuacja materialna strony, z której wynika, że źródłem utrzymania wnioskującej i jej trójki dzieci jest dochód uzyskiwany z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Z przedłożonego do akt sprawy zeznania o wysokości osiągniętego w 2008 r. dochodu wynika wprawdzie, że strona poniosła w wyniku prowadzonej działalności stratę, jednakże z wysokości uzyskanych przychodów wywnioskować można, że działalność prowadzona przez stronę jest - w ogólnym rozrachunku - działalnością przynoszącą zysk.
Powyższe potwierdza m.in. fakt, że skarżąca, pomimo wykazania w zeznaniu rocznym straty, ma jednocześnie możliwość ponoszenia miesięcznych wydatków w wysokości ponad 4.000 zł, których źródła finansowania skarżąca nie wskazuje. Ponadto, należy mieć na uwadze, że do miesięcznych wydatków wyliczonych w oświadczeniu doliczyć trzeba koszty wyżywienia, których skarżąca nie wymieniła w zestawieniu.
Sąd wskazał również, że strona nie udokumentowała w sposób przekonujący swojej sytuacji finansowej. W zestawieniu miesięcznie ponoszonych przez rodzinę skarżącej wydatków wnioskująca wskazała, że spłaca kredyty i kartę kredytową (w kwocie 1.800 zł miesięcznie). Z przedłożonego aneksu do umowy kredytowej wynika jednak, że kredyt został zaciągnięty na firmę, ponadto karta kredytowa, której wyciąg strona przedłożyła, wbrew argumentacji strony, nie była wykorzystywana na prowadzenie działalności, a służyła przede wszystkim zaspokajaniu prywatnych potrzeb wnioskującej i jej rodziny.
Sąd zauważa również, że pomimo wezwania do przedłożenia szczegółowych wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, w tym związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, strona dołączyła do akt sprawy o sygn. akt I SA/Wr 1481/09 jedynie wydruki potwierdzeń dokonania przypadkowo wybranych transakcji, co nie obrazuje całości uzyskiwanych przez stronę w danym miesiącu wpływów oraz dokonywanych wydatków. Z potwierdzeń dokonywania transakcji wynika, iż z rachunku bankowego związanego z działalnością gospodarczą dokonywane były wpłaty znacznych kwot (około 1.000 - 8.000 zł) na rachunek osobisty skarżącej, którego wyciągów strona nie przedłożyła.
Dodatkowo podnieść należy sprzeczność oświadczeń strony odnośnie posiadanych rachunków bankowych. Powyższe nienależyte udokumentowanie sytuacji finansowej oraz sprzeczność oświadczeń zawartych w przedłożonych dokumentach spowodowały, że strona nie uwiarygodniła, iż nie jest w stanie opłacić kosztów sądowych w niniejszej sprawie.
Na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 25 stycznia 2010 r. B. J. – K. złożyła zażalenie, wnosząc o ponowne rozpoznanie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie skarżącej postanowienie jest bezzasadne, a okoliczności podane we wniosku przemawiają za przyznaniem prawa pomocy. Nie jest w stanie bez uszczerbku dla niej i jej rodziny ponieść kosztów sądowych. Skarżąca powtórzyła również argumenty zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w sprzeciwie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 245 par. 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 par. 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, żse nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu.
Skarżąca uzyskuje dochód z prowadzonej działalności gospodarczej, która w 2009 r. przynosiła zysk. Łączne miesięczne koszty utrzymania rodziny skarżącej wynoszą 4000 zł, których źródła finansowania skarżąca w pełni jednak nie przedstawiła.
Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności.
Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 par. 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżąca została wezwana o przedłożenie szczegółowych wyciągów z posiadanych rachunków bankowych.
Z materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie zastosowała się do zaleceń tego wezwania. Skarżąca przedłożyła do akt sprawy o sygn. I SA/Wr 1481/09 jedynie wydruki potwierdzeń dokonania przypadkowo wybranych transakcji
Dokumenty określone w wezwaniu nie zostały złożone również na etapie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wskazać należy, że strona, na której ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.