Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi przyznał M. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienia radcy prawnego, a w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia M. K. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi ze skargą na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 22 lipca 2011 r. uchylającą do ponownego rozpatrzenia decyzję w sprawie odpowiedzialności podatkowej spadkobiercy za zaległości w podatku od środków transportowych. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 500 zł.
Skarżąca wystąpiła o zwolnienie od wszystkich kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika. Poinformowała, że jej sytuacja majątkowa jest bardzo ciężka. Oświadczyła, że mąż zmarł 19 czerwca 2010 r., pozostawił w spadku wysokie długi z tytułu podatku od nieruchomości oraz środków transportu, zaległych opłat za energię elektryczną, oraz składek na ZUS. Wobec nieuregulowanej sprawy spadkowej skarżąca nie ma środków na uiszczenie kosztów procesu.
We wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym na urzędowym formularzu PPF, skarżąca podała, że przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Postępowanie spadkowe jest toku. Majątek spadkowy nie został oszacowany przez biegłego sądowego, co uniemożliwia skarżącej spieniężenie tego majątku. Wnioskodawczyni oświadczyła, że renta, którą otrzymuje wystarcza zaledwie na utrzymanie domu. Skarżąca wspólnie z matką prowadzi gospodarstwo domowe, którego źródłem utrzymania są ich świadczenia emerytalne i rentowe w łącznej kwocie 2.357 zł brutto miesięcznie. Skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni 150 m², w którym zamieszkuje i mieszkania o powierzchni 70 m², nie posiada innego majątku ani oszczędności. Wykazane przez wnioskodawczynię miesięczne koszty utrzymania zamykają się kwotą około 415 zł (podatek od nieruchomości, woda, wywóz śmieci, energia elektryczna, telefon).
Postanowieniem z dnia 28 listopada 2011 r. referendarz sądowy przyznał wnioskodawczyni prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od wpisu od skargi oraz przez ustanowienie radcy prawnego i oddalił wniosek w pozostałym zakresie.
Od powyższego postanowienia skarżąca złożyła sprzeciw, w którym podniosła, że sytuacja w jakiej się znajduje uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem aktualnie z tytułu dziedziczenia spadku jest zobowiązana ponosić wszelkiego rodzaju obciążenia publicznoprawne w postaci zaległych podatków lokalnych, podatku od nieruchomości, od środków transportowych oraz kredytu bankowego opłat z tytułu użytkowania wieczystego, należności za energię i składek na ubezpieczenia społeczne. Podniosła także, iż wbrew ocenie referendarza sądowego nie może sprzedać rzeczy wchodzących w skład spadku w celu uregulowania należności i kosztów. Wyjaśniła, że w ciągu dwóch lat wystosowała około pięćset ofert do największych firm polskich i zagranicznych z propozycją sprzedaży lub wydzierżawienia przedsiębiorstwa, ale bez rezultatu. Wnioskodawczyni stwierdziła, że nie posiada żadnych cennych przedmiotów, których sprzedaż pozwoliłaby pokryć należności sądowe w jakiejkolwiek wysokości. W ocenie skarżącej odmowa uwzględnienia wniosku będzie oznaczać, że zostanie pozbawiona prawa do sądu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 5 stycznia 2012 r. uwzględnił wniosek skarżacej częściowo, przyznając zwolnienie od wpisu od skargi i przyznając radcę prawnego, zaś w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Sąd doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, że w jej przypadku zachodzą przesłanki wskazane w art. 246 § 1 pkt 1ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: P.p.s.a.).
Są pierwszej instancji wskazał, że w niniejszej sprawie skarżąca została zobowiązana do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 500 zł oraz wpisu w tej samej wysokości w sprawie oznaczonej sygn. akt I SA/Łd 1222/11. Są to aktualnie jedyne koszty sądowe, do których uiszczenia zobowiązano stronę. Zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi oraz ustanowienie pełnomocnika oznacza, że aktualnie skarżąca nie musi ponosić żadnych kosztów związanych ze złożeniem skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Uzasadniając odmowę całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych Sąd podniósł, że obowiązkiem strony jest partycypacji w kosztach postępowania, nawet jeżeli miałoby to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a obowiązkiem strony jest poczynienie oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Skarżąca posiada stałe miesięczne dochody, w toku znajduje się także sprawa spadkową po jej mężu, powyższe nie pozwala na przyjęcie tezy o trwałej utracie możliwości sfinansowania kosztów postępowania przez wnioskodawczynię, zwłaszcza że wysokość ewentualnych dalszych wydatków związanych z niniejszym postępowaniem będzie już zdecydowanie niższa.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wskazała, że majątek odziedziczony po mężu nie generuje żadnych przychodów, wręcz rośnie zadłużenie z tytułu wszelkich możliwych opłat, podatków i kredytu. Nie ma również możliwości sprzedaży jakiegokolwiek składnika majątkowego w celu pokrycia należności i zaspokojenia potrzeb. W ocenie skarżącej okoliczności, które zostały podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy uzasadniają całkowite zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie rodziny. Z konstrukcji tych przepisów wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.
Przepisy te stanowią odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu.
Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
Rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji miał obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji tym wymogom sprostał. Dokonana ocena sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona w zażaleniu.
Okoliczności przedstawione przez skarżącą nie dawały podstaw do całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie takie byłoby bowiem usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść jakichkolwiek opłat czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia). Na gruncie niniejszej sprawy sytuacja taka nie ma miejsca.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż skarżąca wspólnie z matką prowadzi gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód zamyka się kwotą około 2.000 zł netto. Miesięczne koszty utrzymania rodziny wynoszą około 415 zł. Skarżąca jest właścicielką mieszkania o powierzchni 70 m², oraz domu o powierzchni 150 m². Z danych tych nie można wywieść wniosku o bardzo ciężkiej sytuacji materialnej skarżącej, niepozwalającej na poniesienie jakichkolwiek zobowiązań w toczącym się postępowaniu. Sąd pierwszej instancji po przeanalizowaniu sytuacji strony zwolnił stronę z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz uwzględnił żądanie strony w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, co odciążyło skarżącą od znacznie wyższych kosztów i zapewniło profesjonalną ochronę jej interesów w postępowaniu.
Natomiast sytuacja materialna i życiowa skarżącej pozwala na wygospodarowanie środków finansowych na poniesienie pozostałych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co zostało wykazane w zaskarżonym postanowieniu.
W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.