Uzasadnienie
1. Postanowieniem z dnia 4 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Gl 941/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił R. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący wyjaśnił, iż w związku z prowadzonymi przeciwko niemu postępowaniami podatkowym i karnym skomplikowała się jego sytuacja rodzinna i majątkowa. Musiał wyprowadzić się z domu i zaprzestać wykonywania działalności gospodarczej. Skarżący oświadczył, że obecnie utrzymuje się z wynagrodzenia w wysokości 676 zł. Pośród swoich stałych wydatków wyliczył m.in. opłatę za paliwo gazowe w kwocie 50 zł i za energię elektryczną w kwocie 70 zł. Oświadczył dalej, że nie ma żadnego majątku, a jego zadłużenie sięga kwoty około 45.000,00 zł. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego skarżący oświadczył, że z powodów osobistych nie zamieszkuje z żoną i samodzielnie prowadzi swoje gospodarstwo domowe. Przedłożył też zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach, kopię zeznania podatkowego za ubiegły rok, kopię zaświadczeń z banku z dnia 16 i 19 października 2015 r. Zaświadczenia te wskazują, że dwa jego rachunki bankowe są zajęte, zaś saldo na nich jest zerowe. Skarżący załączył również kopię dwóch pism informujących o nabyciu wierzytelności z tytułu kredytu i pożyczki dla małych firm.
Sąd stwierdził, że skarżący wykonał wezwanie w sposób wybiórczy i niepełny, przedkładając wyłącznie te dokumenty, które wskazują na niewielką wysokość jego wynagrodzenia oraz na znaczną skalę jego zadłużenia. Uchylił się od dostarczenia pozostałych materiałów, zwłaszcza tych dotyczących jego małżonki, którą wprost określono w wezwaniu, jako osobę pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Sądu poczynione ustalenia przeczą temu, jakoby małżonkowie zerwali ze sobą wszelkie więzi, także te o charakterze majątkowym. Sąd stwierdził, że wniosek skarżącego obarczony jest wieloma mankamentami dowodowymi, które w części związane są żoną skarżącego.
Skarżący nie udokumentował również kosztów utrzymania, w tym tych, które wyliczył we wniosku. Zdaniem Sądu pierwszej instancji nie można było poczynić ustaleń w tej materii, w szczególności tego, czy reguluje on płatności terminowo, czy ma jakieś zaległości, a także relacji, w jakiej pozostają te wydatki do deklarowanych przez niego dochodów.
W ocenie Sądu, fakt reglamentacji dokumentów źródłowych jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania mu prawa pomocy. Okoliczność ta wyklucza bowiem wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistych możliwości finansowych skarżącego.
2. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił naruszenie art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej "p.p.s.a."), gdyż mimo zachodzących przesłanek nie przyznano mu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W związku z powyższym wniósł o zmianę postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie prawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.
3. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem rozstrzygnięcie podjęte przez Sąd pierwszej instancji odpowiada prawu. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje". Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje.
Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów.
Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącego o przedłożenie odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Strona nie spełniła jednak wezwań Sądu w pełni, więc brak wymaganych dokumentów oraz wyjaśnień uniemożliwił temu Sądowi obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia w pełni swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, powinna liczyć się z tym, że Sąd ten nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Trzeba w tym miejscu podkreślić bowiem, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności.
Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny właściwie ocenił wniosek skarżącego. Należy zauważyć, że skarżący mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie Sądu były istotne dla zobrazowania jego sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych, przedstawił swoją sytuację w sposób wybiórczy i niepełny. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, które w niniejszej sprawie stanowią wpis od skargi w kwocie 100 zł. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy.
Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności należy przyjąć, że strona nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jej sytuacja majątkowa i tym samym uniemożliwiła przeprowadzenie analizy jej zdolności płatniczych. W takiej sytuacji niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym miało decydujący wpływ na dokonane przez Sąd pierwszej instancji oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Oceny tej nie podważono także w zażaleniu. Nie przedstawiono bowiem dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, obok tych, które brane były pod uwagę przez Sąd pierwszej instancji, mogących mieć wpływ na ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne oraz niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym, w takiej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny uprawniony był do uznania wniosku o przyznanie prawa pomocy za nieuzasadniony.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy.
W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.