Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 3 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Gd 332/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi R. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 27 lutego 2009 r. w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania.
W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że analiza materiału dowodowego wskazuje, że skarżący nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny sytuacji finansowej jego i rodziny, zaś na podstawie nadesłanych dokumentów nie można przyjąć, że sytuacja finansowa małżonków jest trudna. Udokumentowana przez wnioskodawcę kwota zadłużenia z tytułu należności podatkowych oraz zaległości wobec ZUS, która łącznie z odsetkami wynosi 434.806,81 zł, a także prowadzona względem jego majątku egzekucja nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, konieczne jest bowiem jeszcze ustalenie wysokości osiąganych dochodów i wartości zgromadzonego majątku (tak przez skarżącego, jak i jego małżonkę). Uznać więc należało, że podatnik nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Rzeczywiste możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan jego majątku nadal budzą istotne wątpliwości.
Sąd wskazał, że skarżący nie wyjaśnił kwestii źródeł i wysokości dochodów uzyskanych przez małżonków w 2008 r. oraz osiąganych aktualnie, a także kwoty posiadanych środków pieniężnych. Poza tym nie nadesłał dokumentów, które obrazowałyby wysokość miesięcznych wydatków małżonków związanych z kosztami utrzymania.
W ocenie WSA, przedstawione przez stronę dokumenty, mimo że nie odzwierciedlają pełnej sytuacji majątkowej strony, pozwalają jednak stwierdzić, że uiszczenie przez skarżącego wpisu sądowego w kwocie 100 zł nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny. Wprawdzie wobec skarżącego toczy się egzekucja, jednakże dochody jego małżonki, wynoszące z samego stosunku pracy kwotę 3000 zł miesięcznie, pozwalają na uiszczenie wpisu sądowego. Tym bardziej, że nie są to jedyne dochody małżonki skarżącego, która prowadzi także działalność gospodarczą. Jak wynika z przedłożonych wydruków z rachunków bankowych, w okresie od dnia 1 sierpnia do dnia 18 listopada 2009 r. wpływy na rachunku firmowym małżonki wyniosły 54.579,67 zł, a na rachunku osobistym – 40.000,47 zł, zaś ich salda końcowe odpowiednio 5.992,74 zł i 144,53 zł. Fakt zaś zawarcia pomiędzy małżonkami ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej nie wyłącza obowiązku wzajemnej pomocy obejmującego swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów.
W zażaleniu na powyższe postanowienie podatnik zaskarżając je w całości i wnosząc o jego uchylenie w całości oraz o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, zarzucił naruszenie:
- - prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, tj. art. 246 § 1 pkt 2, art. 245 § 1 oraz 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., poprzez przyjęcie, że prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje jedynie osobom ubogim oraz uznanie, że skarżący nie wykazał w sposób dostateczny istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Autor zażalenia, powołując się na art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., wskazał, że pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego" rozumieć należy szeroko i odnosić zawsze do konkretnego przypadku. Dodatkowo zaś nie można zapominać o konieczności wykładni tego przepisu łącznie z art. 245 § 1 p.p.s.a. oraz 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Ustawodawca wyraźnie rozróżnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym i w zakresie całkowitym, rezerwując drugi z tych zakresów dla osób ubogich (brak możliwości poniesienia jakichkolwiek, choćby najmniejszych kosztów postępowania).
Natomiast instytucja prawa pomocy w zakresie częściowym (w tym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych) adresowana jest nie tyle do osób ubogich, ile do stron postępowania administracyjnego, które z pewnych przyczyn na chwilę wytoczenia sprawy sądowoadministracyjnej nie są w stanie ponieść wszystkich kosztów postępowania. Skarżący wykazał, że w chwili obecnej nie posiada żadnych nieruchomości, które mógłby zbyć, jak również nie zgromadził oszczędności pieniężnych i innych wartościowych przedmiotów. Ponadto wobec skarżącego toczą się postępowania egzekucyjne, czego skutkiem są m.in. blokady rachunków bankowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy osobie fizycznej przysługuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym przepisie.
W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów zastępstwa procesowego we własnym zakresie. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe.
Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków 2005, s. 594).
W niniejszej sprawie strona nie wskazała okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu nie przedstawiła popartych dowodami faktów, które wskazywałyby na konieczność wsparcia ze strony budżetu Państwa. Nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku przedstawienia swojej sytuacji materialnej, nie zareagowała na wezwanie Sądu odnośnie nadesłania niektórych dokumentów mogących stanowić podstawę oceny jej sytuacji finansowej i rodzinnej. Oznacza to, że nie zrealizowała ona swojej powinności wynikającej z art. 255 p.p.s.a., czym uniemożliwiła ewentualne przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Należy więc wskazać, że wbrew twierdzeniom strony, Sąd pierwszej instancji dokonał właściwej wykładni art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez uznanie, iż uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 100 zł nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i rodziny.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 197 § 2 w zw. z art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji