Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 11 września 2014 r. sygn. akt I SA/Kr 118/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek M.P. (dalej jako "Skarżący") o zwolnienie od kosztów sądowych w związku ze skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 7 listopada 2013 r. w przedmiocie zabezpieczenia na majątku małżonków U.P. i M.P. zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 r.
Przedstawiając w uzasadnieniu powyższego postanowienia stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z wniosku i zawartego w nim oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, a także z nadesłanych dokumentów wynika, że Skarżący ur. w 1945 r. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną U.P. ur. w 1955 r. Obecnie otrzymuje on emeryturę w wysokości 1 108,74 zł miesięcznie netto (suma przelana przez ZUS dnia 5 marca 2014 r.). W lutym 2014 r. świadczenie to wyniosło 1 092,88 zł. (przelew z dnia 5 lutego 2014 r.), chociaż we wniosku o przyznanie prawa pomocy sporządzonym dnia 24 lutego 2014 r. Skarżący podał, iż wynosi ono 983,34 zł miesięcznie. W 2014 r. Skarżący z tytułu emerytury osiągnął dochód w wysokości 14 394,02 zł. Posiada on konto w Banku [...] S.A., w którym na dzień 27 marca 2014 r. zgromadzona była kwota 3 197,23 zł. Żona Skarżącego otrzymuje natomiast rentę w wysokości 835,73 zł, miesięcznie.
Z tego tytułu w 2013 r. otrzymała 12 123,86 zł dochodu. Miesięczne wydatki małżonków obejmują m.in.: opłatę za energię elektryczną - 325,34 zł., opłatę za gaz - w zależności od miesiąca od 1 177,42 zł (za styczeń 2014 r.) do 874,50 zł (za luty 2014 r.), opłatę za wodę i odprowadzanie ścieków - 597,89 zł. Płacą oni również podatek od nieruchomości, który w 2013 r. wyniósł 7 212 zł i podzielony był na cztery raty po 1 803 zł każda. Skarżący jest właścicielem:
- - lokalu użytkowego o pow. 90,40 m2, znajdującego się w K., dla którego prowadzona jest księga wieczysta nr [...] 2, o wartości 500 000 zł, obciążonego hipoteką przymusową w wysokości 689 091 zł;
- - nieruchomości lokalowej o pow. 48,87 m2, znajdującej się w K., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], o wartości 350 000 zł, obciążonej hipoteką przymusową w wysokości 640 936 zł;
- - nieruchomości lokalowej o pow. 51,09 m2, znajdującej się w B., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], o wartości 150 000 zł, obciążonej hipoteką przymusową w wysokości 100 000 zł;
- - udziału 1/5 części w nieruchomości gruntowej o pow. 3,3866 ha, położonej w B., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], o wartości 700 000 zł., obciążonej hipoteką przymusową w wysokości 400 000 zł;
- - nieruchomości gruntowej o pow. 0,3683 ha, położonej w W., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], o wartości 30 000 zł, obciążonej hipoteką przymusową w wysokości 500 000 zł;
- - nieruchomości gruntowej o pow. 0,2400 ha, położonej w miejscowości L., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], o wartości 80 000 zł, obciążonej hipoteką przymusową w wysokości 160 000 zł.
Wraz z żoną jest natomiast właścicielem - na prawach wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej:
- - nieruchomości gruntowej o pow. 0,5609 ha, położonej w B., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], o wartości 2 000 000 zł, obciążonej hipoteką przymusową w wysokości 5 189 091 zł;
- - nieruchomości gruntowej o pow. 0,1202 ha, położonej w B., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], o wartości 100 000 zł, obciążonej hipoteką przymusową w wysokości 483 136 zł.
Sąd pierwszej instancji oddalając wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, powołał się na art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2012 r. poz.270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", i stwierdził, że Skarżący nie wykazał zaistnienia przesłanki określonej w tym przepisie.
W ocenie Sądu, istotne znaczenie ma z jednej strony uzyskiwanie stałego miesięcznego dochodu w postaci emerytury przez Skarżącego oraz jego małżonkę, a także posiadanie przez nich znacznego majątku nieruchomego w postaci szeregu lokali oraz działek gruntowych o łącznej szacowanej przez nich wartości 3 mln 910 tys. zł. Wprawdzie nieruchomości te obciążone są hipotekami, ale co do kilku z tych nieruchomości wysokość hipotek jest niższa od ich wartości. Zdaniem Sądu, posiadane nieruchomości wskazują, że skoro Skarżącego i jego małżonkę stać na ich utrzymanie, to nie może on znajdować się w stanie ubóstwa.
Ponadto Sąd pierwszej instancji przywołał w uzasadnieniu orzecznictwo sądów administracyjny w przedmiocie postępowania w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Wskazał, że inicjatywa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. Wnioskodawca ma obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, co wynika z art. 255 P.p.s.a. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń ma wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy
Mając na uwadze powyższe, Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że Skarżący został wezwany do przedłożenia minimum konkretnych dokumentów i oświadczeń, a nadto miał w całym postępowaniu wnioskowym możliwość przedstawienia danych. Przedstawione dane, dotyczące podstawowych kwestii, z punktu widzenia analizy wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd uznał za niespełniające wymogów wezwania do uzupełnienia wniosku. Nie przedstawiono spisu miesięcznych wydatków rodziny związanych z bieżącymi potrzebami, popartego odpowiednimi rachunkami, ograniczając się do oświadczenia, że same wydatki na prąd i gaz pochłaniają wszystkie dochody. Nie przedstawiono wyciągów z kont bankowych żony Skarżącego, obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan, a także dowodu przelewu lub przekazu świadczenia otrzymywanego przez żonę za ostatni miesiąc. Przesłanie faktur za gaz, energię elektryczną, wodę i ścieki nie jest wystarczające, gdyż nie obejmuje całości wydatków, choćby nawet orientacyjnego.
Przedmiotowe faktury są jedynie źródłem informacji o pewnych wydatkach. Ich wstępna nawet analiza wskazuje, że łączna kwota rachunków za gaz, energię elektryczną wodę i ścieki (nie licząc kosztów podatku od nieruchomości) wynosiła w zależności od ceny gazu: 1 797,73 zł (przy cenie gazu w wysokości 874,50 zł, tak jak w miesiącu lutym 2014 r.) lub 2 100,65 zł (przy cenie gazu w wysokości 1 177,42 zł, tak jak w miesiącu styczniu 2014 r.). Jak wyżej wskazano same te opłaty pochłaniają łączny miesięczny dochód małżonków, a nawet stanowią sumę większą od tego dochodu.
Wobec tego brak przedłożenia pełnego spisu miesięcznych wydatków jest istotne dla ustalenia ile właściwie małżonkowie wydają na wyżywienie, środki czystości, ewentualne lekarstwa i z jakiego źródła pochodzą na to środki finansowe. Cały ich budżet pokrywa bowiem praktycznie wydatki na wspomniane opłaty. Nadto w sytuacji, kiedy cały miesięczny budżet małżonków przeznaczany jest na ww. opłaty, saldo konta Skarżącego wykazuje tendencję zwyżkową. Dnia 7 stycznia 2014 r. miało ono wartość 1 081,70 zł, a dnia 27 marca 2014 r. wynosiło ono 3 197,23 zł. Z historii tego rachunku wynika ponadto, że Skarżący był w stanie w przedmiotowym okresie uiścić, np. do sprawy prowadzonej przed Sądem Okręgowym kwotę 630 zł. Wobec tych okoliczności nie jest rzeczą Sądu dodatkowe wyjaśnienie tych sprzeczności, gdy Skarżący już został wezwany do przedłożenia spisu wydatków. To zadaniem Skarżącego jest wykazać w sposób przekonujący, a zatem bez możliwości doszukania się nieścisłości, spisu dochodów i wydatków.
Sąd podziela przy tym pogląd, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza kiedy ich wartość wielokrotnie przewyższa wysokość kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 465/04).
Powyższe okoliczności uniemożliwiają przyznanie prawa pomocy.
W zażaleniu Skarżący działając przez swojego pełnomocnika zaskarżył postanowienie w całości, zarzucając naruszenie prawa procesowego, tj. art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., poprzez dokonanie oceny przeprowadzonych dowodów w sprzeczności z zasadami prawidłowego rozumowania, poczynienie wybiórczej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jak również niezachowanie obiektywizmu przy ocenie wagi i znaczenia wszystkich dowodów, poprzez całkowicie dowolne ustalenie, iż Skarżącemu nie przysługuje prawo pomocy w rozumienie art. 245 § 3 P.p.s.a.
W uzasadnieniu Skarżący w pierwszej kolejności podniósł, iż nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że nie dość dokładnie i wyczerpująco przedstawił swoją sytuację finansową. Jednocześnie zaznaczył, że w toku postępowania przedłożył wszelkie niezbędne dokumenty będące w jego dyspozycji a ponadto szczegółowo wyjaśnił swoją sytuację majątkową. Wskazał, że z faktu niedołączenia dowodu przelewu przekazu świadczenia emerytalnego małżonki za ostatni miesiąc nie można wyciągać negatywnych konsekwencji dla Skarżącego, tym bardziej, że przedłożył do akt sprawy roczne obliczenie podatku przez organ rentowy.
Dalej Skarżący wyjaśnił, że małżonka nie ma rachunku bakowego, zatem nie mógł przedstawić wyciągów z kont, o które wzywał go Sąd. Skarżący podniósł, że o wysokości miesięcznych wydatków rodziny świadczą przedłożone rachunki za gaz, prąd, wodę oraz wyciąg z rachunku bakowego. Skoro więc Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, iż wydatki Skarżącego i jego żony związane z opłatami absorbują w niektórych miesiącach cały miesięczny dochód pozyskiwany ze świadczeń emerytalnych, w ten sposób jednoznacznie powinie więc stwierdzić, iż Skarżący w sposób prawidłowy wykazał brak środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania.
Skarżący nie zgodził ze się stanowiskiem Sądu, że fakt pokrycia wpisu w sprawie przed Sądem Okręgowym świadczy o jego możliwościach, per analogia, do ponownego poniesienia przez niego kosztów tego rzędu.
Nieuprawnione, w ocenie Skarżącego, jest również twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że Skarżący posiada nieujawnione źródła przychodów, a oświadczenie ilustrujące jego sytuację finansową zawiera przemilczenia i nie przedstawia faktycznej sytuacji. W odpowiedzi na te zarzuty Skarżący wskazał, że Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił wpływów na rachunek związane z wygraną i sprawami sądowymi, jak również zwrot kosztów sądowych. Ostatecznie zatem, skoro Sąd pierwszej instancji powziął wątpliwości co do sytuacji majątkowej Skarżącego, to powinien wezwać do złożenia stosownych wyjaśnień w trybie art. 255 P.p.s.a., a nie formułować pozbawionych podstaw wniosków.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie Skarżącego podlega oddaleniu.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.
Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona powinna więc należycie uzasadnić i udokumentować okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli oświadczenie strony co do jej sytuacji majątkowej okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek na wezwanie uzupełnić je lub przedstawić dokumenty źródłowe, obrazujące jej sytuację rodzinną, majątkową czy dochody (art. 255 P.p.s.a.).
W przedmiotowej sprawie tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., został wykorzystany - w wezwaniu z dnia 18 marca 2014 r., odebranym przez pełnomocnika w dniu 24 marca 2014 r. Skarżący zobowiązany został do nadesłania: spisu miesięcznych wydatków rodziny związanych z bieżącymi potrzebami, poparte rachunkami, wyciągi z kont bankowych z ostatnich trzech miesięcy Skarżącego i jego małżonki, zeznań podatkowych 2013 r. dowodu przelewu lub przekazu emerytury Skarżącego i jego żony za ostatni miesiąc.
Po drugie, w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie. Argumentacja zawarta w zażaleniu sprowadza się w znacznej mierze do powtórzenia zarzutów, które już Sądowi pierwszej instancji byłe znane z treści złożonego sprzeciwu.
Mając na uwadze powyższe informacje należy podzielić przede wszystkim stanowisko Sądu pierwszej instancji o sprzeczności podanych przez Skarżącego informacji, co do jego stanu majątkowego i przedłożonych przez niego dokumentów. Wątpliwości te nie zostały usunięte również w postępowaniu zażaleniowym, mimo że Skarżący miał na tym etapie postępowania świadomość wątpliwości, które nasunęły się w związku z jego sytuacją finansową Sądowi pierwszej instancji.
W pierwszym rzędzie wskazać tu należy na niejednoznaczne i wewnętrznie sprzeczne twierdzenia Skarżącego w zakresie ponoszonych miesięcznych wydatków rodziny związanych z bieżącymi potrzebami w szczególności źródła finansowania wszystkich wydatków rodzinny. Sąd pierwszej instancji stwierdził, bowiem, że przedłożone faktury są źródłem informacji o pewnych wydatkach, a ich nawet wstępna analiza wskazuje, że łączna kwota rachunków za gaz, energię elektryczną, wodę i ścieki pochłaniała łączny miesięczny dochód małżonków, a nawet stanowił sumę większą niż łączny miesięczny dochód.
Sąd pierwszej instancji, w ocenie Sądu odwoławczego, zasadnie stwierdził, że brak przedłożenia pełnego spisu miesięcznych wydatków jest istotny dla ustalenia ile właściwie małżonkowie wydają na wyżywienie, środki czystości, ewentualnie lekarstwa itp. i przede wszystkim z jakiego źródła pochodzą na te wydatki środki finansowe. Argument Skarżącego, że nie gromadzi paragonów nie jest przekonujący i zasadny, gdyż Sąd wskazał, że sam spis wydatków jest w tej sprawie istotny, a Skarżący w zażaleniu nie odniósł się do tego argumentu Sądu i nie przestawił tych wydatków. Podniósł jedynie, że nie ma obowiązku gromadzenia wszystkich paragonów dokumentujących jego wydatki. Zdaniem Sądu odwoławczego, zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że to zadaniem Skarżącego było wykazać w sposób przekonujący, a zatem bez możliwości doszukania się nieścisłości, spisu dochodów i wydatków, a rzeczą sądu nie jest dodatkowe wyjaśnienie tych wątpliwości i sprzeczności, w sytuacji gdy Skarżący już był wzywany o ich wyjaśnienie.
Reasumując, zgodzić się należy z sądem pierwszej instancji, że wysokość wydatków, na które wskazuje Skarżący, w porównaniu z uzyskiwanymi (ujawnionymi w toku postępowania) dochodami podaje w wątpliwość wiarygodność podanych przez Skarżącego danych. Deklarowane miesięczne dochody (1 819,07 zł) nie pozwalałyby na zaspokojenie wydatków ponoszonych już choćby z tytułu stałych opłat i wydatków, nie mówiąc już o utrzymaniu mieszkania i rodziny.
Podkreślić należy przy tym, że w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie, przy czym Skarżący nie odniósł się do części argumentów powołanych przez Sąd pierwszej instancji jako przemawiających przeciwko przyznaniu mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (np. tendencja zwyżkowa na koncie Skarżącego, brak obciążeń z zakresu ponoszenia wydatków związanych z miesięcznymi wydatkami utrzymania rodziny - wyżywienie środki czystości, zakupy itp.). W związku z tym, nie sposób uznać, że ogół przedstawionych przez Skarżącego okoliczności świadczył o tym, by konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiła dla Skarżącego barierę w dostępie do sądu. Stan majątkowy Skarżącego, a w szczególności posiadanie wielu nieruchomości, którym dysponuje i wysokość ponoszonych wydatków, wskazuje na to, że nie zostało wykazane, by Skarżący wyjaśnił w postępowaniu wątpliwości, jakie wyłoniły się na tle rozpoznawanego wniosku o przyznanie prawa pomocy i uzasadniałyby zaistnienie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowiącej o niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W konsekwencji, słusznie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.