Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 28 marca 2011 r. sygn. akt. I SA/Lu 860/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił zmiany prawomocnego postanowienia tego Sądu z dnia 14 maja 2010 r. o odmowie przyznania P. M. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji, wnioskiem z 10 stycznia 2011 r. skarżący P. M. wystąpił o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Jest to kolejny wniosek w tym przedmiocie a poprzedni został oddalony prawomocnym postanowieniem z dnia 14 maja 2010 r. Jak zauważył Sąd, strona może wnieść o przyznanie prawa pomocy na każdym etapie postępowania, w tym także złożyć kolejny wniosek w tym przedmiocie, co wynika z art.243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz 1270 ze zm) – dalej: p.p.s.a. W takiej sytuacji należy jednak uwzględnić, iż uprzednio wydane w przedmiocie prawa pomocy prawomocne orzeczenie sądu jest wiążące stosownie do art.170 p.p.s.a. Możliwość zmiany bądź uchylenia takiego orzeczenia daje art.165 p.p.s.a., jednakże tylko przy spełnieniu wskazanego w nim warunku, czyli zmiany okoliczności sprawy.
Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy zaś rozumieć takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia a w przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie to w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy. Występując po raz kolejny o przyznanie prawa pomocy skarżący, podobnie jak uprzednio, oświadczył, że ponoszone przez niego wydatki na utrzymanie mieszkania, leczenie i wyżywienie wyczerpują kwotę otrzymywanej renty, przy czym należy mieć na względzie, że z mieszkania korzysta również jego żona, w związku z czym winni ponosić wspólnie koszty jego utrzymania.
Jednocześnie działalność gospodarcza, którą prowadzi, przynosi co miesiąc stratą w kwocie ponad 6000,00 zł., przy czym strata ta ma być – według strony – finansowana ze środków ze sprzedaży towarów, za nabycie których uiszcza cenę z odroczonym terminem płatności. Nie kwestionując, że możliwość uiszczania należności za towary w odroczonym terminie może stanowić w części źródło finansowania działalności gospodarczej, to taki rodzaj finansowania nie jest w stanie pokryć pełnej straty. Oznacza to, zdaniem Sądu, że skarżący musiał mieć inne, nieujawnione we wniosku źródła finansowania. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. strona obowiązana jest przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie wszelkie środki pieniężne poza środkami koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Do środków koniecznego utrzymania skarżącego nie można zaś zaliczyć przychodów z działalności gospodarczej przeznaczanych na zapłatę za nabycie towarów handlowych.
Przeznaczenie części przychodów, o których mowa, na pokrycie kosztów sądowych spowodowałoby wprawdzie czasowe ograniczenie rozmiarów działalności gospodarczej skarżącego, lecz - w świetle jego wyjaśnień – nie zagraża uszczerbkiem w jego koniecznym utrzymaniu. Sąd zauważył również, że na rachunku bankowym, prowadzonym w [...] na nazwisko żony skarżącego, według stanu na dzień 10 stycznia 2011r. pozostawała kwota 5727,66 zł., przy czym z przedstawionych wyciągów z wynika, że na rachunek ten wpływa renta skarżącego. Jednocześnie zaś z dokumentów tych nie wynika, aby środki na nim gromadzone były wykorzystywane na bieżące utrzymanie skarżącego i jego żony. Jeszcze, więc w dacie sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, posiadali środki finansowe wystarczające na uiszczenie należnych kosztów sądowych, które to środki nie były środkami koniecznego ich utrzymania.
Skarżący dysponuje nadto środkami finansowymi uzyskiwanymi ze sprzedaży towarów handlowych, które również nie stanowią środków jego koniecznego utrzymania a analiza comiesięcznych przychodów, wydatków i wielkości straty świadczy o tym, że musi posiadać środki finansowe, z których straty te finansuje, a których nie ujawnił w toku postępowania. Reasumując Sąd uznał, że skarżący nie wykazał, aby bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny nie mógł uiścić kosztów sądowych, w tym w wpisu od skargi kasacyjnej, a tym samym, aby zachodziła zmiana okoliczności uzasadniająca zmianę prawomocnego postanowienia z dnia 14 maja 2010 r. W zażaleniu na to postanowienie Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił naruszenie art. 165 p.p.s.a. które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia polegające na błędnym uznaniu, że nie nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej.
Nadto zarzucił sprzeczność dokonanych przez Sąd ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału odnośnie jego sytuacji materialnej, polegającą na uznaniu, że dysponuje środkami finansowymi przekraczającymi środki przeznaczone na pokrycie koniecznych kosztów utrzymania. Jego zdaniem, wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, wykazał, że jego sytuacja majątkowa uległa istotnemu pogorszeniu, co uzasadnia złożony wniosek. W konkluzji skarżący wnosił o zmianę zaskarżonego postanowienia przez uwzględnienie wniosku, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a wynika, że ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskującym o jego przyznanie. Rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji miał, więc obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie.
Wobec faktu, że jest to kolejny wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych a prawomocnym postanowieniem z dnia 14 maja 2010 r. poprzedni został oddalony, Sąd miał również obowiązek ustalić, czy sytuacja majątkowa i rodzina skarżącego uległa w tym okresie takiej zmianie, która zgodnie z treścią art. 165 p.p.s.a uzasadniałaby zmianę tego orzeczenie. Sąd pierwszej instancji wszystkim tym wymogom sprostał. Dokonana ocena sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego pod kątem przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona w zażaleniu. W zaskarżonym postanowieniu szczegółowo, wnikliwie i rzetelnie w oparciu o dostępne dokumenty rozważono wszelkie okoliczności, także te podnoszone przez skarżącego, pozwalające na ustalenie rzeczywistej aktualnej jego sytuacji. Rozważania te znalazły szczegółowe odzwierciedlenie w logicznych i precyzyjnych wywodach zawartych w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia.
Sąd uwzględnił przy tym zarówno kwestie związane z uzyskiwanymi przez skarżącego dochodami jak też z ponoszonymi wydatkami związanymi z koniecznymi kosztami utrzymania. Przedmiotem tych rozważań były również, wskazywane przez niego niekorzystne efekty prowadzonej działalności gospodarczej. Wbrew zarzutom zażalenia, Sąd trafnie wskazał na środki zgromadzone na koncie w [...], jako te zasoby, z których mogą zostać poniesione koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego żony, skoro środki te nie były wykorzystywane na bieżące ich utrzymanie. Bez znaczenia w tym wypadku pozostaje fakt, że konto to prowadzone jest na nazwisko żony. Bezsporne, bowiem jest, że na koncie tym gromadzone są również należności skarżącego np. z tytułu renty. Ustaleniom takim nie sprzeciwia się fakt istniejącej rozdzielności majątkowej pomiędzy skarżącym i jego żoną. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza, bowiem stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, jak choćby przepisu art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Zgodnie, zaś z jego treścią oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił i możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W tej sytuacji rozważając spełnienie przesłanek przyznania prawa pomocy sąd zobowiązany jest uwzględnić sytuację majątkową obojga małżonków. W rozpoznawanej sprawie nie można w tych rozważaniach pominąć również faktu, że ustanowienie ustroju rozdzielności majątkowej zbiegło się w czasie z darowizną z majątku odrębnego skarżącego na rzecz żony, co wynika ze zgromadzonych materiałów.
W świetle powyższych okoliczności trafnie Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący P. M. nie wykazał, aby bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny nie mógł uiścić kosztów sądowych w tym należnego wpisu od skargi kasacyjnej, a tym samym, aby w jego sytuacji zaszła zmiana okoliczności uzasadniająca zmianę prawomocnego orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.