Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 5 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Po 44/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek J. R. – dalej jako "Skarżący" o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 9 listopada 2012 r., w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r.
Przedstawiając w uzasadnieniu powyższego postanowienia stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, iż Skarżący we wniosku wskazał, że ma żonę i dziecko (dwumiesięczne niemowlę), zamieszkuje u matki, od maja 2011 r. nie pracuje, nie może znaleźć pracy, prowadzoną przez siebie działalność zakończył w grudniu 2010 r., natomiast spółka cywilna której był udziałowcem została zlikwidowana w miesiącu maju 2011 r. Dalej stwierdził, że z tytułu prowadzenia działalności na dzień złożenia wniosku nie posiadał żadnych środków pieniężnych (oszczędności). Nie jest też właścicielem żadnych nieruchomości czy wartościowych ruchomości. Zaznaczył, iż z uwagi na stan zdrowia i opiekę nad 75-letnią matką, żoną i dzieckiem, nie ma możliwości poniesienia wpisu sądowego.
Skarżący wyjaśnił, że z uwagi na nieszczęśliwe zdarzenie, tj. siłę wyższą w postaci zalania siedziby jego biura na skutek awarii kanalizacji, zniszczeniu uległa dokumentacja finansowa dotycząca działalności gospodarczej, którą prowadził i wobec tego nie może przedłożyć dokumentów finansowych związanych z tą działalnością.
Ponadto oświadczył, że jego żona uzyskuje dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wobec tego nie ma ona możliwości i obowiązku udzielenia jemu pomocy przy uiszczeniu wpisu sądowego, zwłaszcza, że dochody jakie osiąga, przeznaczane są na ich codzienne utrzymanie i od dwóch miesięcy na córeczkę.
Referendarz sądowy wezwał Skarżącego do uzupełnienia wniosku w terminie siedmiu dni przez złożenie dodatkowych oświadczeń i przedłożenie dokumentów źródłowych.
W odpowiedzi na wezwanie Skarżący oświadczył, m.in. że złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2010 r. i 2011 r. jest niemożliwe ze względu na to, że w dniu 21 lub 22 czerwca 2010 r. dokumentacja podatkowa uległa zniszczeniu w wyniku zalania nieczystościami z miejskiej kanalizacji, które to zdarzenie miało charakter nagły i było niemożliwe do przewidzenia, nie posiada lokat i rachunków bankowych, a te które posiadał, zostały przez niego zamknięte. Podał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami, nie posiada stałego adresu zamieszkania, gościnnie pomieszkuje u swojej matki, która jest osobą w podeszłym wieku i wymaga opieki i pomocy, którą sprawuje ze swoim bratem. Z żoną nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego.
Ponadto wyjaśnił, iż jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego zawarł w dniu 8 listopada 2007 r. umowę majątkową małżeńską. Stwierdził, że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony, o uzyskiwanych przez nią dochodach, posiadanych pojazdach mechanicznych, ponoszonych przez nią kosztów miesięcznego utrzymania, nieruchomościach, jak również o tym jakie deklaracje podatkowe składa, czy posiada środki trwałe, rachunki bankowe. Skarżący podejmuje prace dorywcze, ale środki w ten sposób uzyskiwane pozwalają jedynie na zakup żywności. Wyjaśnił, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i nie otrzymuje zasiłku dla bezrobotnych.
Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy Sąd pierwszej instancji przytoczył regulację zawartą w 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a." i wskazał, że Skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi. Podkreślono, że treść oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu była niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych Skarżącego, stąd wezwano wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku, by umożliwić mu należyte jego udokumentowanie.
Odnosząc się do kwestii związanej ze źródłem dochodu Sąd wskazał, iż Skarżący oświadczył, że podejmuje się wykonywania prac dorywczych, ale nie przedłożył na tę okoliczność żadnych dokumentów, ani nie wyjaśnił jakie są to prace, ani też, jakie dochody uzyskuje z tego tytułu. Sąd zauważył także, iż skarżący stwierdził, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie jest nawet zarejestrowany jako osoba bezrobotna w powiatowym urzędzie pracy. Następnie Sąd przytaczając stan faktyczny sprawy zaakcentował, iż wskazane przez Skarżącego okoliczności pozwalały na podważenie kompletności, a także wiarygodności podanych informacji oraz że przedstawił jedynie informacje mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej.
Sąd zaakcentował, iż skoro Skarżący twierdził, że pomieszkuje okazjonalnie u matki, a jednocześnie nie wskazał, że przebywa w jakimkolwiek innym miejscu, to w ocenie Sądu, pozostawał on we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, a zatem powinien, odpowiadając na wezwanie, przedłożyć wnioskowane przez referendarza dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej swojej matki.
Następnie Sąd pierwszej instancji powołując się na art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) podniósł, iż wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów, jej sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych Skarżącego. W ocenie Sądu, nieujawnienie przez Skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwalało na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie
Następnie przechodząc do kwestii nieprzedłużenia zeznań podatkowych za 2010 r. i 2011 r. Sąd stwierdził, iż jeżeli Skarżący nie złożył takich zeznań podatkowych to mógł przedłożyć dokumentację podatkowa prowadzoną po dniu, w którym miała miejsce przedmiotowa awaria, podać w jakiej wysokości w ww. okresie uzyskał przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty uzyskania przychodów i w jakiej wysokości uzyskał dochód lub poniósł stratę oraz wystąpić do właściwego Naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskiem o wydanie zaświadczenia o uzyskanych w 2010 r. i w 2011 r. dochodach.
W efekcie powyższego Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, iż skoro Skarżący, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie było możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, tj.:
- – art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i 3 P.p.s.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie poprzez wydanie orzeczenia oddalającego wniosek Skarżącego w sytuacji, gdy zawierał on uzasadnione żądanie w tym zakresie, ponieważ możliwości finansowe jak również sytuacja materialna i rodzinna Skarżącego wskazują wprost na brak możliwości poniesienia przez niego pełnych kosztów postępowania w sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi, co uniemożliwia Skarżącemu realizację jego prawa podmiotowego do obrony;
- – art. 258 § 1 pkt 7 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie, przejawiające się w uznaniu, że dane zawarte w oświadczeniu złożonym we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie z dnia 7 lutego 2013 r. okazały się niewystarczające do zweryfikowania wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji w oddaleniu tego wniosku, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika wprost, że wniosek był uzasadniony z uwagi na trudną sytuację majątkową Skarżącego, który nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi, co uniemożliwia mu realizację jego prawa podmiotowego do obrony.
W uzasadnieniu zażalenia jego autor stwierdził m.in., że skarżący żądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, bowiem w obecnej sytuacji materialnej i rodzinnej nie jest w stanie ani tych kosztów ponieść sam, ani też prosić o pomoc żonę, gdyż z uwagi na ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej i nieformalną separację nie utrzymuje z nią żadnych trwałych relacji, poza kontaktem z dzieckiem, nie posiada też wiedzy o stanie majątku i dochodach żony. Sąd pierwszej instancji, dokonując jedynie wybiórczej oceny oświadczeń Skarżącego uznał, że wnioskodawca winien ponieść koszty sądowe w zakresie wpisu od skargi, gdyż nie wykazał, by mógł ze zwolnienia korzystać. Zdaniem Skarżącego jest to wada, która wpłynęła na treść orzeczenia, bowiem wniosek nie został rozpoznany w sposób wnikliwy i obiektywny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.).
Należy zauważyć, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Trzeba pamiętać, że instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania i brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym.
Ciężar dowodu spoczywa więc na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i która ma wskazać, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. Aby przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej było możliwe sąd musi więc dokonać oceny, czy wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki rzeczywiście zaistniały. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. W niniejszej sprawie sąd pierwszej instancji wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 P.p.s.a. i wezwał Skarżącego o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty.
Czynności określone w art. 255 P.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie, Skarżący składający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie udokumentował szeregu okoliczności podnoszonych na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Skoro Skarżący nie przedstawił żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez niego środków. W takiej sytuacji Skarżący powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.
Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Sąd pierwszej instancji zasadnie odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., niewątpliwie został w sprawie wykorzystany, nie ulega też wątpliwości, że ciążącego na wnioskodawcy na mocy tego przepisu zobowiązania Skarżący nie wykonał w pełni, co spowodowało, że dane co do jego sytuacji majątkowej i rodzinnej pozostały w dalszym ciągu niewystarczające do oceny zasadności wniosku. Sąd położył nacisk na niewypełnienie wezwania o przedstawienie dodatkowych dokumentów i złożenie oświadczeń dotyczących stanu majątkowego, wskazując dokładnie, dlaczego uznał, że Skarżący nie wykazał, iż nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi. W tym zakresie zwrócono uwagę na nieprzedłożenie – mimo wezwania – rocznych zeznań podatkowych za 2010 r. i 2011 r., a także dokumentacji podatkowej prowadzonej działalności gospodarczej.
Do argumentacji Sądu w tym względzie Skarżący w zażaleniu się w żaden sposób nie odniósł, tym samym jej nie podważając. Sąd pierwszej instancji wskazał też dlaczego istotne dla rozstrzygnięcia są dane dotyczące dochodów uzyskiwanych przez żonę Skarżącego i dlaczego niezasadne są argumenty wnioskodawcy mające wyjaśnić powody nieprzedłożenia jakichkolwiek dokumentów w tym zakresie. Wywody zażalenia natomiast sprowadzają się do stwierdzenia, że Sąd dopuścił się wybiórczej oceny oświadczeń Skarżącego (nie wiadomo przy tym, w czym ta wybiórczość miałaby się przejawić) oraz gołosłownego powtórzenia, że Skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi i nie ma żadnej wiedzy na temat majątku i dochodów żony. Tymczasem nie można uznać za wystarczające twierdzenia, że przesłanki przyznania prawa pomocy w przypadku Skarżącego zachodzą, gdy Skarżący, mimo obciążającego go obowiązku wykazania tych przesłanek, ogranicza się do ogólnikowych sformułowań i pomija milczeniem kwestie wyraźnie przez Sąd pierwszej instancji wskazane jako niewyjaśnione.
W tym zakresie podkreślenia wymaga to, że zignorowane przez Skarżącego zostało twierdzenie Sądu co do możliwości uzyskania zeznań rocznych z Urzędu Skarbowego, jak i możności przedstawienia dokumentacji związanej z prowadzoną działalnością gospodarczą za okres po awarii kanalizacji, która to awaria (mająca miejsce w czerwcu 2010 r.) została przez Skarżącego wskazana jako przyczyna nieprzedłożenia tej dokumentacji (jak i podatkowych zeznań rocznych). Nieodniesienie się już do tych kwestii świadczy o tym, że w istocie Skarżący uchylił się od współdziałania z Sądem w celu dokładnego zobrazowania jego sytuacji finansowej, a jego twierdzenie o spełnianiu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. pozostaje gołosłowne. Skoro, jak już wskazano wyżej, to wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania spełniania tych przesłanek, nieprzedłożenie dokumentów dotyczących stanu majątkowego Skarżącego – przede wszystkim podatkowych zeznań rocznych – musiało skutkować nieuwzględnieniem jego wniosku o zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi.
Wyjaśnienie niewypełnienia wezwania Sądu w tym zakresie nie jest wiarygodne, gdyż awaria kanalizacji z czerwca 2010 r. w żaden sposób nie może tłumaczyć niemożności przedłożenia dokumentów dotyczących późniejszego okresu, a z takim przypadkiem mamy do czynienia w sprawie. Warto też zwrócić uwagę na niejasność oświadczeń Skarżącego co do relacji z żoną – wskazując w formularzu PPF zarówno żonę, jak i córkę, jako osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, Skarżący uchylił się od przedstawienia jakichkolwiek informacji dotyczących dochodów i stanu majątku żony, powołując się na rozdzielność majątkową. W kolejnym piśmie procesowym (z 7 lutego 2013 r.) Skarżący twierdzi już, że z nikim nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, wskazując nieformalną separację i niesprecyzowane plany rozwodowe jako przyczynę niewypełnienia wezwania Sądu w zakresie dotyczącym majątku żony. Na niewiedzę w tym zakresie powołuje się też Skarżący w zażaleniu.
Tymczasem tak ogólnikowe wyjaśnienia nie podważają w żadnym stopniu stanowiska zajętego przez Sąd pierwszej instancji - Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu co do obowiązku udzielania sobie wzajemnej pomocy przez małżonków. Gołosłowne okoliczności przywoływane przez Skarżącego nie świadczą o ustaniu tego obowiązku i nie wpływają na stwierdzenie, że bez poznania dochodów i wydatków obojga małżonków nie jest możliwa miarodajna ocena spełniania przez Skarżącego przesłanek przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, gdyż bez konkretnych danych w tym zakresie nie można zweryfikować rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawcy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ogólnikowość zażalenia nie pozwala też na stwierdzenie, że Sąd pierwszej instancji dopuścił się naruszeń prawa przy przeprowadzaniu analizy sytuacji materialnej Skarżącego – przede wszystkim nieuzasadniony jest zarzut wybiórczości w ocenie oświadczeń strony.
Prawidłowa była zatem konkluzja zaskarżonego postanowienia, że informacje przedstawione przez Skarżącego były niewystarczające do wydania korzystnego dla niej rozstrzygnięcia, gdyż nie przedstawiały całościowego obrazu sytuacji finansowej Skarżącego, koncentrując się jedynie na jej – dobranych wybiórczo przez wnioskodawcę – fragmentach. Skoro to Skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się nie wywiązał, ograniczając się w rozpatrywanym zażaleniu do gołosłownego wskazania na niemożność uiszczenia wpisu od skargi, należy stwierdzić, że Skarżący nie wykazał, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.