Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 2920/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącym I. C. i K. C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
W uzasadnieniu orzeczenia wyjaśniono, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 500 zł skarżący złożyli wniosek o zwolnienie ich od kosztów sądowych, motywując to trudną sytuacją materialną i zdrowotną. Małżonkowie oświadczyli, że nie osiągają żadnych dochodów, zaś w zaspokajaniu podstawowych potrzeb pomaga im rodzina. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostają dwaj synowie, którzy także nie osiągają dochodów. Poza domem skarżący nie posiadają żadnego majątku.
W odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnili, że I. C. nie prowadzi już działalności gospodarczej (została ona wykreślona po dwuletnim okresie zawieszenia). Podkreślili, że nie posiadają żadnych źródeł utrzymania, zaś dwaj synowie prowadzą osobne budżety i odmawiają przedstawienia źródeł utrzymania. Skarżący przedłożyli zestawienie wydatków, wśród których wymienili opłaty za: prąd (550 zł), gaz (50 zł), wywóz śmieci (16 zł), wywóz szamba (60 zł), zakup żywności (600 zł), zakup leków (150 zł). Do wyliczenia tego nie dodano wydatków synów, gdyż każdy z nich ponosi je samodzielnie, dodatkowo w miarę możliwości pomagają rodzicom wraz z bliższą i dalszą rodziną.
Skarżący podali stan swoich zaległości, na które składają się zaległości w podatku od towarów i usług, podatku dochodowym, podatku od nieruchomości (1.400 zł), zaległości ZUS (10.000 zł), zaległości kredytowe (26.000 zł). Skarżący nie korzystają z pomocy społecznej. Skarżący nie posiada rachunków bankowych, zaś rachunki skarżącej są zablokowane z uwagi na toczącą się wobec niej egzekucję. Małżonkowie przedstawili wyciągi bankowe, zeznania podatkowe, dokumenty obrazujące wydatki, zaświadczenia o dochodzie, dokumentację medyczną, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności i decyzję o wykreśleniu przedsiębiorcy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił uwzględnienia żądania strony ze względu na niejasności wynikające z oświadczeń małżonków. Sąd, odwołując się do regulacji zawartych w art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 § 1 i art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."), zauważył, że skarżący – mimo stosownego wezwania do wskazania i udokumentowania pomocy świadczonej przez rodzinę - nie nadesłali choćby oświadczeń tych osób. Wątpliwości Sądu budziły również twierdzenia skarżących dotyczące pomocy uzyskiwanej ze strony synów, w sytuacji, gdy nie osiągali oni dochodów. Sąd argumentował również, że był uprawniony do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy.
W zażaleniu na powyższe postanowienie I. C. i K. C. argumentowali, że kwestionowane orzeczenie narusza ich prawo do sądu i zaufanie do organów państwowych z uwagi na brak merytorycznego rozpoznania wniosku. Zdaniem strony, Sąd pierwszej instancji skoncentrował się na sprawach bliższej i dalszej rodziny, podczas gdy nie było żadnych ani merytorycznych, ani prawnych możliwości żądania przedstawienia przez nich dochodów, gdyż prowadzą oni odrębne gospodarstwa domowe.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i należycie uzasadnić podstawę żądania. Zadaniem podmiotu wnioskującego o prawo pomocy jest zatem przedstawienie w sposób wiarygodny i przekonujący okoliczności usprawiedliwiających odstąpienie od obowiązku pokrycia kosztów sądowych.
Obowiązkiem Sądu jest natomiast dokonanie wnikliwej oceny twierdzeń i dowodów przedłożonych przez stronę zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a w konsekwencji rozstrzygnięcie, czy sytuacja materialna i osobista strony daje podstawy do skorzystania ze zwolnienia przewidzianego w art. 245 p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
W przedmiotowej sprawie przede wszystkim zwrócić uwagę należy na brak możliwości dokonania oceny rzeczywistej kondycji finansowej skarżących. Wobec braku wyczerpujących danych referendarz sądowy, działając w oparciu o art. 255 p.p.s.a., rozpoczął postępowanie wyjaśniające występując do strony o przekazanie dodatkowych informacji potrzebnych do oceny faktycznej sytuacji materialnej małżonków, w szczególności wskazania i udokumentowania pomocy świadczonej przez osoby najbliższe. Skarżący, mimo iż przedstawili szereg informacji dotyczących aktualnego stanu majątkowego i osobistego (w tym zestawienie wydatków i obciążeń), to w żaden sposób nie uwiarygodnili twierdzenia dotyczącego wsparcia finansowego uzyskiwanego od rodziny.
W świetle powyższego należy więc zwrócić uwagę, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, która nie przedstawia żądanych informacji musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jej postępowania. W tego typu sytuacjach sąd jest bowiem zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy na podstawie niekompletnego materiału dowodowego dostarczonego przez stronę, który może – tak jak w niniejszej sprawie – okazać się niewystarczający dla wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Dane udostępnione przez małżonków – jak trafnie dostrzegł Sąd pierwszej instancji – zawierają sprzeczności rzutujące na ocenę przedłożonego przez nich wniosku. Niejasne pozostaje bowiem w istocie źródło pokrycia ponoszonych przez nich wydatków. W sytuacji, gdy skarżący nie osiągają dochodów i nie korzystają z pomocy społecznej, za niewystarczające uznać należy ogólne oświadczenia małżonków, że to inni członkowie rodziny pomagają w pokrywaniu kosztów.
Strona nie przedstawiła na potwierdzenie tej okoliczności jakichkolwiek dowodów (np. oświadczeń osób udzielających takiej pomocy), co czyni jej wyjaśnienia całkowicie gołosłownymi. Zasadnie przy tym dostrzeżono w zaskarżonym postanowieniu, że dodatkowe wątpliwości co do faktu uzyskiwania pomocy od synów budzą dane wynikające z formularza PPF, z którego wynika, że synowie nie osiągają żadnych dochodów. Nie sposób tym samym twierdzić, że obraz sytuacji majątkowej wyłaniający się z informacji przedłożonych przez skarżących jest spójny, kompletny i wiarygodny.
Bez wpływu na prezentowaną wyżej ocenę pozostaje argumentacja przedstawiona przez stronę na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Wbrew stanowisku skarżących, Sąd położył nacisk na kwestię pomocy otrzymywanej od rodziny nie dlatego, że unikał merytorycznego rozstrzygnięcia, ale dlatego, że to skarżący dla opisania swojej sytuacji majątkowej wskazali na wsparcie rodzinne jako jedyne źródło pokrycia wydatków. Podkreślić należy, że Sąd miał prawo weryfikować twierdzenia małżonków dotyczące uzyskiwanej pomocy finansowej, a nie – jak starają się sugerować skarżący – poprzestać na gołosłownych w tym względzie oświadczeniach, tym bardziej, że stały one w sprzeczności z innymi wyjaśnieniami strony, która wskazywała na brak dochodów po stronie synów. Pomijając akcentowaną przez małżonków okoliczność prowadzenia przez synów odrębnego gospodarstwa domowego, niezgodną zresztą z wcześniejszym oświadczeniem o pozostawaniu synów we wspólnym gospodarstwie domowym (zob. formularz PPF str. 21 akt sądowych), przede wszystkim zwrócenia uwagi wymaga, że w przypadku, gdy wnioskodawca sam powołuje się na pomoc finansową osób trzecich, nie może jednocześnie odmawiać sądowi możliwości zbadania wskazanej informacji, wyjaśnienia pojawiających się na tym tle wątpliwości, czy też ich uszczegółowienia.
Takie stanowisko zdają się bezpodstawnie forsować skarżący, poprzestając jedynie na własnych oświadczeniach dotyczących pomocy rodzinnej. Zauważyć również należy, że mimo iż Sąd pierwszej instancji wytknął wskazane niejasności w motywach kwestionowanego postanowienia, małżonkowie w żaden sposób nie ustosunkowali się do stawianych pod ich adresem zarzutów w rozpatrywanym obecnie zażaleniu.
W świetle przedstawionych uwag Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził podstaw do uchylenia kwestionowanego orzeczenia.
Z tych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.