Uzasadnienie
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi, B. M. (Skarżący) wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych z uwagi na bardzo trudną sytuację finansową.
W uzasadnieniu podniósł, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Z uwagi na chorobę od dwóch lat nie pracuje. Obecnie otrzymuje świadczenie rehabilitacyjne w wysokości 750 zł., a żona wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w kwocie 2.600 zł brutto miesięcznie. Z tego powodu nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, związanych zarówno ze sprawą niniejszą jak i z pięcioma innymi zawisłymi przed WSA w Lublinie. Majątek Skarżącego stanowi dom o powierzchni 120 m2, nieruchomość rolna o pow. 0,2 ha i łąka o pow. 0.8 ha.
Wobec uznania, że złożone oświadczenie nie jest wystarczające do oceny sytuacji majątkowej, Skarżący, na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - dalej "p.p.s.a.") został wezwany do złożenia: wyjaśnień dotyczących sytuacji materialnej, w tym m.in. wyciągów i wykazów z rachunków bankowych jego i jego małżonki, zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2013 r., dokumentu wskazującego wysokość wynagrodzenia żony, dokumentu wskazującego wysokość otrzymywanego świadczenia rehabilitacyjnego, zaświadczenia o wielkości posiadanych gruntów rolnych i leśnych, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącego i jego małżonkę pojazdów mechanicznych oraz dokumentów określających wysokość stałych miesięcznych kosztów utrzymania gospodarstwa domowego.
Wezwanie zostało skutecznie doręczone stronie w dniu 16 września 2014 r., jednak mimo upływu zakreślonego w nim terminu pozostało bez odpowiedzi.
Postanowieniem z dnia 20 października 2014 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Na powyższe rozstrzygnięcie Skarżący złożył sprzeciw, wnosząc o uchylenie ww. postanowienia w całości. W uzasadnieniu sprzeciwu podjął polemikę z nałożonym na niego obowiązkiem przedstawienia szeregu dokumentów związanych z sytuacją materialną jego i małżonki co w jego ocenie było "chybione i niesprawiedliwe". Jednocześnie wyjaśnił, że w toku postępowania złożył oświadczenie, z którego jednoznacznie wynika brak możliwości poniesienia kosztów sądowych. W tej sytuacji odmowę przyznania prawa pomocy Skarżący uznał za arogancję i brak współczucia dla jego trudnej sytuacji finansowej. Na zakończenie dodał, że przez wiele lat pracował płacąc podatki i inne daniny, a w chwili obecnej otrzymuje jedynie skromne świadczenie rehabilitacyjne, które nie wystarcza na pokrycie kosztów sądowych związanych z prowadzeniem szeregu postępowań przed tutejszym Sądem.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 20 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Lu 546/14, odmówił przyznania prawa pomocy.
Sąd wyjaśnił, że wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez sąd. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych.
W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony.
Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyjaśnił, że Skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem jego wniosek podlega rozpoznaniu w oparciu o przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Biorąc pod uwagę złożone przez niego oświadczenia i dokumenty Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie wykazał on przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych.
Sąd wyjaśnił, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, zamieszkując w należącym do nich 120 m2 domu. Ze złożonego, we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia Skarżącego, wynika, że on i jego żona dysponują na miesięczne na utrzymanie kwotą w wysokości 3.250 zł, tj. 2.500 zł z tytułu: wynagrodzenia żony i 750 zł świadczenia rehabilitacyjnego Skarżącego. Jednocześnie mimo wezwania Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających jego rzeczywistą sytuację finansową, nie wskazał także zakresu koniecznych wydatków związanych z kosztami utrzymania gospodarstwa domowego prowadzonego przez Skarżącego.
W ocenie Sądu, Skarżący nie udzielając pełnych, możliwych do weryfikacji wyjaśnień, co do stanu majątkowego i sytuacji życiowej zarówno jego samego jak i pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym żony uniemożliwił sądowi pozytywne rozpoznanie złożonego wniosku. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące sytuacji materialnej i finansowej jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. To właśnie na wnioskodawcy ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie podkreślił, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Bierność wnioskodawcy w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji majątkowej i rodzinnej nie stanowi co prawda przeszkody w rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednak uniemożliwia sądowi dokonanie jednoznacznej oceny, że zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa.
Mając na względzie przedstawione wyżej okoliczności, Sąd stwierdził, że sytuacja majątkowa Skarżącego nie uzasadniała stanowiska, że uiszczenie przez niego kosztów sądowych w niniejszej sprawie spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że nie będzie on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Sąd podkreślił, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym.
Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., odmówił przyznania prawa pomocy.
Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie. W jego uzasadnieniu podkreślił, że przedstawił oświadczenie, z którego jednoznacznie wynikało, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, które w wyniku rozdzielenia na kilka spraw w łącznej kwocie są dla niego ogromnym obciążeniem. W ocenie Skarżącego wadliwość zapadłego rozstrzygnięcia potęguje fakt, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia jest identyczne co do formy i treści jak uzasadnienie do zapadłego postanowienia WSA w Lublinie z dnia 20 listopada 2014 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Lu 467/14.
W świetle powyższych zarzutów, w ocenie strony, nie sposób zgodzić się, że nieprzedłużenie zaświadczenia o posiadanych gruntach rolnych i leśnych, dokumentów określających wysokość stałych miesięcznych kosztów utrzymania gospodarstwa domowego oraz zeznania podatkowego za 2013 r. jest przesłanką negatywną w rozpatrzeniu wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do Sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe.
Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do Sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na stronie. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Także z użytego w art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże" wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (tak w niniejszej sprawie) spoczywa na stronie.
Wobec tego pochodzące od niej informacje na temat jej możliwości płatniczych, powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Możliwość wezwania daje Sądowi przepis art. 255 p.p.s.a. Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy.
W rozpoznawanej sprawie, wobec uznania informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy za niewystarczające i budzące wątpliwości, wezwano wnioskodawcę do złożenia szeregu dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej, rodzinnej, uzyskiwanych przez niego i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie dochodach, odpisów zeznań podatkowych, wyciągów z posiadanych przez niego i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie rachunków bankowych. W zakreślonym terminie Skarżący nie przedłożył żadnych z wymaganych dokumentów. Nie skorzystał zatem z możliwości rzetelnego wykazania swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, a tym samym w konsekwencji powinien się liczyć z tym, że Sąd nie znajdzie wystarczających podstaw do jego uwzględniania. Dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania, a skoro na stronie spoczywa ciężar wykazania przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy to pochodzące od niej informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony.
Zasadnie zatem wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny, że sytuacja majątkowa Skarżącego nieuzasadniała stanowiska, że uiszczenie przez niego kosztów sądowych w rozpatrywanej sprawie spowoduje zachwianie jego sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że nie będzie on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych.
Skarżący nie udokumentował w sposób wystarczający swojej sytuacji finansowej, czym pozbawił Sąd możliwości wnikliwiej oceny, a w konsekwencji przyznania stronie prawa pomocy. W świetle opisanych okoliczności za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu I instancji, że przedstawione przez Skarżącego dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Końcowo, odnosząc się do zarzutu identyczności orzeczeń, co do treści i formy, w sprawach wskazanych przez Skarżącego, nadmienić należy, że w sprawach tych tożsamy jest tak zaistniały w sprawie stan faktyczny (brak przedłożenia przez Skarżącego dokumentów) jak i podmiot oraz przedmiot postępowania wpadkowego jakim jest postępowanie o przyznanie Skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. W związku z powyższym trudno oczekiwać odmiennych rozstrzygnięć Sądu pierwszej instancji, skoro dotyczą one tożsamych kwestii.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.