Uzasadnienie
Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 lutego 2013 r. o sygn. akt I SA/Łd 940/12, mocą którego odmówiono przyznania M. R. prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje rozstrzygniecie Sąd I instancji wskazał, że w złożonym dnia 3 października urzędowym formularzu strona podała, że wspólnie z dwojgiem dzieci w wieku 16 i 5 lat prowadzi gospodarstwo domowe, którego źródłem utrzymania jest jej wynagrodzenie za pracę w wysokości 1.200,- zł brutto oraz prowadzona dorywczo działalność gospodarcza, z której osiąga dochody rzędu 10.000,- zł rocznie. Skarżąca jest właścicielką mieszkania o powierzchni 60 m2, w którym zamieszkuje z dziećmi oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,72 ha, nie posiada innego majątku ani oszczędności. Skarżąca została zobowiązana do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez udokumentowanie wysokości dochodów z tytułu wynagrodzenia za pracę, wyjaśnienie czy dzieci skarżącej otrzymują alimenty lub rentę rodzinną i wskazanie wysokości otrzymywanych świadczeń, nadesłanie odpisu zeznania podatkowego za rok 2011 dokumentującego wysokość dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej oraz udokumentowanie wysokości miesięcznych wydatków eksploatacyjnych, w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi podatniczka nadesłała pismo, w którym oświadczyła, że jej dochód miesięczny netto ze stosunku pracy wynosi 1.000,- zł, a dzieci nie otrzymują renty rodzinnej ani alimentów.
W sprzeciwie od postanowienia referendarza skarżąca wyjaśniła, że utrzymanie mieszkania to kwota 1000,- zł miesięcznie. Wskazała ponadto, że wysłała część żądanych przez Sąd informacji, a pozostałe dokumenty nie mogły być przesłane, bo nie jest zobowiązana do sporządzania bilansu i rachunku zysków i strat oraz prowadzi księgowość uproszczoną, nie może również przedstawić zaświadczenia o zarobkach i zatrudnieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia wskazał, że przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm.; zwana dalej "p.p.s.a."). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Pomoc finansowa ze strony Państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych. Użycie w tym przepisie przez ustawodawcę zwrotu "gdy wykaże" powoduje, iż to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie przez nią pełnych kosztów postępowania. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. Zdaniem Sądu I instancji wniosek strony skarżącej nie sprostał tak postawionym wymogom. Przede wszystkim strona nie ujawnia swego stanu majątkowego. Wnioskodawczyni, mając świadomość jaka była przyczyna nieuwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy, również na etapie składania sprzeciwu nie przedstawiła żądanych dokumentów, czym skutecznie pozbawia sąd możliwości dokonania merytorycznej oceny jej wniosku.
Skarżąca mimo skierowanego do niej wezwania w żaden sposób nie udokumentowała wysokości dochodów z dodatkowego źródła w postaci działalności gospodarczej, wątpliwości WSA budził także fakt braku jakichkolwiek dochodów uzyskiwanych na dzieci, czy to od ich ojca, czy w formie zasiłków, w sytuacji gdy rodzina znajdowała się w rzeczywistym niedostatku.
Jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
W zażaleniu M. R. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 246 § 1 pkt. 1 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, iż nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Uzasadniając wskazała, że nie twierdziła, iż jej rodzina znajduje się w niedostatku, a jedynie to że nie ma środków na pokrycie kosztów sądowych, które to pojęcia nie są ze sobą tożsame. Nie może być jako naganne oceniane, iż nie korzysta z żadnej formy zasiłków. Tym bardziej korzystając z pomocy opieki społecznej czy środków z funduszu alimentacyjnego nie mogłaby tych środków przeznaczyć na opłaty sądowe, gdyż byłyby to środki na dzieci, a nie prowadzone przez nią postępowania. Stara się utrzymywać rodzinę bez pomocy Państwa. Ponieważ nie otrzymuje alimentów na dzieci, nie może też przedstawić żadnego wyroku sądu w tym zakresie.
Co do nieprzedstawienia deklaracji z prowadzonej działalności za 2011 r. stwierdziła, że nie odzwierciedlałaby ona aktualnego stanu prowadzonej przeze nią działalności. W ocenie składającej zażalenie wykazała, iż nie posiada środków na ponoszenie kosztów postępowania. Stwierdziła, iż przesłała wypełniony formularz PPF, który stanowi podstawę oceny jej sytuacji materialnej. Nie mogła przedstawić zaświadczeń czy dowodów, których nie posiada.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne.
Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt.
1) oraz w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt. 2). Należy mieć na względzie fakt, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się w doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Hanna Knysiak - Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze, LexisNexis, Warszawa 2005, s.628).
Jak trafnie zauważył WSA w Łodzi to wnioskodawczyni ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Ciężar zatem udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym spoczywa na wnioskującym o jego przyznanie. Rozpoznając sprawę Sąd I instancji miał więc obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. Stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony okaże się niewystarczające dla oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty dla potwierdzenia jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis ten nakłada zatem na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych.
Niewywiązanie się przez stronę z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wbrew twierdzeniom wnoszącej zażalenie, WSA w Łodzi nie był związany jej wnioskiem i twierdzeniami zawartymi w formularzu oraz w piśmie z dnia 2 listopada 2012 r. W rozpoznawanej sprawie wobec uznania informacji zawartych przez skarżącą we wniosku za niewystarczające oraz budzące wątpliwości, wezwano ją do złożenia dodatkowego oświadczenia oraz dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej, rodzinnej, uzyskiwanych dochodów, czy operacji na rachunku bankowym. Została przy tym pouczona o możliwych negatywnych skutkach nieprzedłożenia wymaganych dokumentów. W zakreślonym terminie, jak również i po jego upływie nie przedłożyła żadnych wymaganych dokumentów. Nie skorzystała zatem z możliwości rzetelnego wykazania swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, a tym samym zasadności swojego żądania i w konsekwencji powinna się liczyć z tym, że Sąd nie znajdzie wystarczających podstaw do jego uwzględniania.
Trafnie wobec tego ustalił Sąd I instancji na podstawie znajdujących się w aktach sprawy materiałów, że nie zostały wykazane przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co oznaczało brak podstaw do uwzględniania wniosku. Prawidłowe jest stanowisko, że na podstawie tych niekompletnych i nierzetelnych danych brak jest podstaw do przyjęcia, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że kwota wpisu od skargi, którą ma na obecnym etapie uiścić skarżąca to 100,- zł. Deklarowany przez nią dochód miesięczny z wynagrodzenia za pracę to 1.000,- zł i jest on niższy z niewiadomych powodów od ustawowo gwarantowanej płacy minimalnej netto. Do tego dochodzi przeciętny, miesięczny dochód z działalności gospodarczej w kwocie co najmniej 800,- zł. Podreślenia wymaga także to, iż ubiegajaca się o prawo pomocy jest włascicielką mieszkania i nieruchomości rolnej o pow. 1,72 ha.
W takim stanie faktycznym Sąd I instancji był w pełni uprawiony do odmowy przyznania prawa pomocy. Nie można wobec tego odmówić racji podanym motywom rozstrzygnięcia, a trafność konkluzji Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie została w zażaleniu skutecznie podważona.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał zaskarżone postanowienie za zgodne z prawem i w związku z tym oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.