Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 191/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wskutek wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym zwolnił skarżącą D. S. od kosztów sądowych w zakresie obejmującym część każdorazowej opłaty sądowej przekraczającej kwotę 100 zł i w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym:
Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek wskazała, że od wielu lat jej jedynym źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne, które podlega częściowo zajęciu egzekucyjnemu. Obecnie świadczenie, po potrąceniach wynosi 554 zł. Skarżąca dodała nadto, że jest osobą schorowaną i w związku z tym miesięczne koszty leczenia stanowią kwotę około 100 zł. D. S. posiada zaciągnięty kredyt w kwocie około 6.500,00 zł. Oświadczyła przy tym, że spłaca to zobowiązanie w ratach o różnej wysokości, w zależności od posiadanych środków pieniężnych. Z treści oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego w druku PPF wynika, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem. Nie posiada jakiegokolwiek majątku ani zasobów pieniężnych. Łączny dochód tego gospodarstwa wynosi 3.022,88 zł brutto.
D.. S. dodała, iż ponosi wysokie koszty utrzymania mieszkania w łącznej kwocie 911 zł. Oświadczyła przy tym, że mąż uiszcza należności z tytułu dostawy gazu i energii elektrycznej. Dodała, iż J. S. nie partycypuje w ponoszeniu opłaty czynszowej, przez co rośnie zadłużenie z tego tytułu.
Pismem z dnia 22 lutego 2010 r. na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) zwrócono się do skarżącej o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych wyjaśnień i nadesłanie dokumentów źródłowych. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca nadesłała plik dokumentów, w tym: rachunek wystawiony przez J. A.. i skierowany do D. S. z tytułu czynszu najmu na kwotę 914,73 zł, "wniosek o wcześniejszą całkowitą spłatę pożyczki", z którego wynika, że skarżąca posiada zobowiązanie wobec E. na kwotę 7.558,79 zł wraz z opłatą za prowadzenie rachunku (stan na dzień 18 czerwca 2009r.), wezwanie do zapłaty z tytułu zadłużenia za lokal w kwocie 17.301,82 zł, zawiadomienie ZUS, z którego wynika, że od 1 marca 2010 r. skarżąca otrzymuje z tytułu świadczenia emerytalnego kwotę 910,65 zł, pismo ZUS z dnia 30 listopada 2009 r., skierowane do Naczelnika I Urzędu Skarbowego w K., z którego wynika, że świadczenie emerytalne skarżącej będzie potrącane o kwotę 227,66 zł, decyzja o waloryzacji emerytury, z którego wynika, że świadczenie skarżącej od dnia 4 marca 2010 r. wynosi 554,03 zł po potrąceniach egzekucyjnych, PIT-40A (dochód brutto za 2009 r. wyniósł 10.823 zł.). Nie przedstawiła jednak dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jej męża oraz wyciągu z jej rachunku osobistego.
Postanowieniem z dnia 17 marca 2010r. referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy.
W złożonym sprzeciwie od wyżej wskazanego postanowienia referendarza, skarżąca wskazała, iż referendarz sądowy w swojej argumentacji pomija okoliczność, iż posiada ona zadłużenie na ponad 17 tysięcy złotych tytułem zaległości czynszowych. Dalej wskazała, iż jej mąż w ogóle nie opłaca czynszu, który wynosi 914 zł. Otrzymując miesięcznie emeryturę w wysokości 574 zł nie jest ona w stanie uiszczać pełnej kwoty za czynsz, przez co stale rośnie jej zadłużenie z tego tytułu. Powyższe wskazuje zatem- w opinii skarżącej- że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Dodała też, iż przeznacza pewne kwoty z emerytury na zwykłe potrzeby związane z egzystencją, musi bowiem kupować leki, żywność, czasem odzież i obuwie. Jej mąż płaci jedynie za gaz i prąd oraz dokłada się do żywności.
Nadto skarżąca posiada zadłużenie w E., które sama musi regulować. Na koniec podkreśliła, iż jej mąż nie chce udzielić jej informacji o swoich zadłużeniach oraz dochodach, nie chce rozmawiać o posiadanych środkach finansowych, ani też udostępnić rozliczenia podatkowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2010 r., działając na podstawie art. 246 par. 1 pkt 2 P.p.s.a. zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w zakresie obejmującym część każdorazowej opłaty sądowej przekraczającej kwotę 100 zł i w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Sąd pierwszej instancji podniósł, że skarżąca nie wykazała, iż w jej sytuacji zachodzi przesłanka do uwzględnienia wniosku w całości. Nie wykonała ona bowiem wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku w wystarczającym stopniu tj. umożliwiającym ocenę tej sytuacji w sposób wolny od wątpliwości. Nie uczyniła tego także po otrzymaniu postanowienia referendarza sądowego.
Sąd wskazał na utrwalony jest już w orzecznictwie sądowym pogląd, iż rozpoznając wniosek o prawo pomocy sąd oceniając sytuację materialną strony bierze pod uwagę również dochody uzyskiwane przez członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie ze stroną Skarżąca miała obowiązek wykonać wezwanie w części odnoszącej się do osoby pozostającej z nią we wspólnym gospodarstwie domowym tj. jej męża i fakt, iż tego nie uczyniła, nie pozwala na uwzględnienie jej wniosku w całości. Skarżąca nie wykonała także wezwania w zakresie złożenia wyciągów z jej rachunku bankowego
Ocena sytuacji skarżącej zdaniem Sądu pierwszej instancji uzasadnia przyjęcie, że wskazana przesłanka zwolnienia częściowego w stosunku do niej zachodzi. Niewątpliwie bowiem jej jedyny dochód stanowi emerytura w wysokości 574 zł (po potrąceniach). Skarżąca posiada również zaległość, tytułem czynszu za zajmowany lokal.
Na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 19 kwietnia 2010 r. D. S. złożyła zażalenie, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w całości ewentualnie o zwolnienie od opłat sądowych w całości, cofnięcie skargi w przypadku nie zwolnienia od kosztów sądowych w całości albo opłat sądowych w całości. Zarzuciła sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego poprzez ustalenie, iż jest w stanie ponieść każdorazową opłatę sądową do 100 zł, podczas gdy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych jak również przez uznanie iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem podczas gdy w rzeczywistości tak nie jest.
Ponadto skarżąca zarzuciła brak wyjaśnienia w uzasadnieniu postanowienia dlaczego zgromadzony materiał dowodowy jest wystarczający do zwolnienia od opłat sądowych w części i nie jest wystarczający do zwolnienia od kosztów sądowych w całości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 245 par. 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 par. 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 par. 1 pkt 2 P.p.s.a.).
Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu.
Skarżąca uzyskuje dochód z z tytułu emerytury w kwocie 910,65 zł, a po potrąceniach egzekucyjnych 554,03 zł. Skarżąca zamieszkuje z mężem, jako łączny dochód gospodarstwa domowego skarżąca wskazała 3022,88 zł (wniosek o przyznanie prawa pomocy - formularz PPF). Mąż ponosi tylko część kosztów utrzymania domu (płaci rachunki za gaz, prąd oraz żywność). Skarżąca spłaca kredyt w wysokości 6500 zł oraz zadłużenie z tytułu czynszu.
Wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności.
Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 par. 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżąca została wezwana o przedłożenie dokumentów dotyczących jej sytuacji finansowej oraz sytuacji finansowej je męża.
Z materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie zastosowała się do zaleceń tego wezwania. Skarżąca przedłożyła do akt sprawy jedynie cześć dokumentów dotyczących jej sytuacji finansowej natomiast nie przedłożyła dokumentów dotyczących sytuacji finansowej zamieszkującego i pozostającego z nią we wspólnym gospodarstwie domowym męża. Ponadto nie przedłożyła wyciągów ze swojego rachunku bankowego.
Dokumenty określone w wezwaniu nie zostały złożone również na etapie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wskazać należy, że strona, na której ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jednak biorąc pod uwagę sytuację skarżącej stwierdził, że zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd pierwszej instancji przyjął, że skarżąca uzyskuje dochód w wysokości 574 zł, posiada jednak zaległości z tytułu czynszu co wypełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 246 par. 1 pkt 2 P.p.s.a.).
Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.