Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 913/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wskutek wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym zwolnił skarżącą M. S. od kosztów sądowych i w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy.
Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym:
M. S. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, który później, jak uściśliła w piśmie z dnia 8 października 2010 r., rozszerzyła o żądanie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W motywach wniosku zwróciła uwagę na swoją niepełnosprawność, mającą charakter trwały, oraz na związane z nią koszty leczenia, szczególnie wydatki na leki i na dojazdy do lekarzy. Podkreśliła, że niska emerytura, stanowiąca jedyne źródło jej dochodu, nie wystarcza na pokrycie wszystkich bieżących kosztów życiowych. Podała, że nie posiada jakiegokolwiek majątku.
W toku postępowania skarżąca przedstawiła kserokopie: orzeczenia z dnia 7 lutego 2006 r. zaliczające skarżącą na stałe do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (według niego skarżąca jest niezdolna do pracy i wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze, a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji), dokumentacji dotyczącej jej leczenia i łączących się z nim kosztów (m.in. licznych faktur wystawionych przez apteki, z których najwyższa opiewa na kwotę 295,64 zł, zaświadczeń, że skarżąca leczy się w kilku poradniach specjalistycznych, położonych poza miejscem jej zamieszkania), potwierdzenia wypłaty emerytury w kwocie 1074,40 zł, rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy za ostatni rok oraz potwierdzenia otwarcia przez skarżącą i jej córkę w dniu 30 czerwca 2010 r. rocznej lokaty terminowej na kwotę 3.500 zł.
W piśmie procesowym z dnia 8 października 2010 r. wnioskodawczyni wyjaśniła nadto, że zamieszkuje w mieszkaniu należącym do córki, zajmując jednak jeden pokój i partycypując w kosztach utrzymania mieszkania do kwoty 90 zł. Zastrzegła również, że utrzymuje się samodzielnie. Skarżąca wyraziła też zamiar osobistego uczestniczenia "w procesie sądowym" wraz z ustanowionym dla niej pełnomocnikiem.
Postanowieniem z dnia 26 października 2010 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zwolnił skarżącą od kosztów sądowych i jednocześnie odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W motywach rozstrzygnięcia podkreślono, że skarżąca zasługuje na przyznanie prawa pomocy w ograniczonym zakresie, tj. w części odnoszącej do kosztów sądowych. Zwrócono uwagę na niewielką wysokość dochodów strony, a także na stan jej zdrowia, z którym wiążą się znaczne dla niej wydatki na leczenie i dojazdy. Zaznaczono dalej, że wybór takiego zakresu przyznanego prawa pomocy na obecnym etapie postępowania przyczynia się do realizacji przysługującego skarżącej prawa do sądu
Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw. Nie odnosząc się do przyjętej w orzeczeniu argumentacji, wyraziła swoje niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia. Podniosła ponownie, że nie zna przepisów prawa w takim stopniu, który czyniłby ją kompetentną do samodzielnego występowania przed Sądem.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu z dnia 22 listopada 2010 r. wskazał, że skarżąca uzyskuje stały dochód, który wystarcza jej na pokrycie wszystkich niezbędnych wydatków, a także na poczynienie oszczędności. Zamieszkuje ona wspólnie z córką. Okoliczność ta, w ocenie Sądu pierwszej instancji niezależnie od akcentowanej samodzielności finansowej strony, niewątpliwie przyczynia się co najmniej do zmniejszenia przypadających na nią kosztów utrzymania, skoro opłaty mieszkaniowe ponoszone są przez nią jedynie w części – wspólnie z pozostałymi osobami zajmującymi lokal.
W tym stanie rzeczy Sąd pierwszej instancji przyjął, że skarżąca nie wykazała, iż w jej sytuacji rodzinnej i majątkowej nie może ona ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd uznał, jednak, że w stosunku do skarżącej zachodzi przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, z uwagi na niskie dochody strony, a także stan jej zdrowia, z którym wiążą się znaczne dla niej wydatki na leczenie i dojazdy. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że na obecnym etapie postępowania nie zachodzi konieczność ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.
Na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 22 listopada 2010 r. M. S. złożyła zażalenie, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podniosła, że jej jedynym źródłem utrzymania jest emerytura, środki lokaty oszczędnościowej stanowią własność córki, a dla skarżącej stanowią tylko zabezpieczenie. Skarżąca powołała się na stan zdrowia i obowiązek ponoszenia kosztów leczenia u lekarzy specjalistów. Ponownie wskazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 245 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 par. 1 pkt 1 P.p.s.a.).
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 par. 1 pkt 2 P.p.s.a.).
Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu.
Skarżąca uzyskuje dochód z tytułu emerytury w kwocie 1070,40 zł. Skarżąca zamieszkuje z córką, utrzymuje się jednak samodzielni, partycypując w kosztach utrzymania mieszkania do kwoty 90 zł. Skarżąca jest niezdolna do pracy (umiarkowany stopień niepełnosprawności) i wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze, ponosi również wydatki na leczenie. Po wniesieniu skargi wraz z córką założyła lokatę oszczędnościowa w kwocie 3500 zł.
Wskazać należy, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności.
Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy i analizy dokumentów przedstawionych przez skarżącą o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jednak biorąc pod uwagę sytuację skarżącej stwierdził, że zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych). Skarżąca uzyskuje stały dochód z tytułu emerytury, zamieszkuje z córką, posiada oszczędności co wypełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 246 par. 1 pkt 2 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 par. 1 pkt 1 P.p.s.a.).
Ponadto odnosząc się do kwestii ustanowienia pełnomocnika profesjonalnego wskazać również należy, że zgodnie z art. 6 P.p.s.a. Sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a według art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd nie jest związany granicami skargi. Podkreślić również trzeba, że odmowa przyznania prawa pomocy nie pozbawia skarżącej możliwości złożenia kolejnego wniosku w tym przedmiocie na dalszym etapie postępowania, o ile sytuacja finansowa i zdrowotna skarżącej ulegnie zmianie.
Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.