Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w sprawie I SA/Gd 1315/10 odmówił D. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie jego od kosztów sądowych.
Z wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 15 grudnia 2010 r. złożonym na formularzu PPF i zawartego w nim oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz trójką dzieci. Pomiędzy małżonkami istnieje ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej. Źródłem ich utrzymania są dochody osiągane przez skarżącego z działalności gospodarczej w kwocie ok. 5.000 zł miesięcznie oraz renty jego małżonki w kwocie ok. 850 zł miesięcznie. Na majątek skarżącego składa się m.in.: dom o powierzchni 280 m² z piwnicą, 4 hektarowa działka rolna, grunt zabudowany m.in. magazynem o powierzchni 4.000 m² oraz udziały w G.S. I. Skarżący ponosi wydatki związane z opłatą mediów i utrzymaniem domu w kwocie ok. 1.500 zł miesięcznie, wyżywieniem w kwocie ok. 2.500 zł miesięcznie, edukacją dzieci w kwocie 1.100 zł miesięcznie oraz leczeniem w wysokości 450 zł miesięcznie. Małżonka skarżącego leczy się psychiatrycznie, zaś syn M. choruje na alergię.
Pismem z dnia 30 grudnia 2010 r. Sąd wezwał skarżącego do przedłożenia w terminie 14 dni następujących dokumentów źródłowych:
- - odpisu z ewidencji działalności gospodarczej oraz dokumentów księgowych potwierdzających wysokość dochodu (poniesionej straty) oraz kosztów uzyskania przychodów uzyskanych w okresie z ostatnich trzech miesięcy, odpisu złożonego zgłoszenia identyfikacyjnego (NIP – 1 z załącznikiem NIP – B) wraz z jego aktualizacjami oraz wyciągów z rachunków bankowych prowadzonych dla potrzeb działalności gospodarczej wraz z historią dokonanych na nich operacji w okresie ostatnich trzech miesięcy, przedstawienia ewidencji środków trwałych, ilości zatrudnionych osób;
- - wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji (wpływy, wpłaty, przelewy); w przypadku ich nieposiadania – oświadczenia złożonego przez każdego z małżonków w tym przedmiocie;
- - udokumentowania świadczenia rentowego żony;
- - dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznych kosztów utrzymania (opłaty za energię elektryczną, wodę, gaz, telefon i inne) oraz wydatków związanych z zakupem leków, kształceniem dzieci;
- - oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącego i jego żonę pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości),
- - dokumentów obrazujących aktualną wartość udziałów posiadanych w spółkach, złożenia oświadczenia w przedmiocie zobowiązań kredytowych posiadanych przez skarżącego.
Wyjaśniono także, iż niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty.
Z wymaganych dokumentów źródłowych skarżący nadesłał zgłoszenie identyfikacyjne osoby fizycznej prowadzącej samodzielnie działalność gospodarczą z dnia 19 stycznia 2011 r. oraz wyciągi z rachunków bankowych. Przedstawił dokumenty wykonania przelewu za szkołę córki A. z rachunków bankowych w Banku A na kwotę 800 zł miesięcznie. Z podsumowania księgi przychodów i rozchodów dla M.-S. wynikało, iż dochód za okres od dnia 1 września do dnia 30 listopada 2010 r. wyniósł 28.850 zł. Zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego skarżącego opiewało na kwotę 137.198,48 zł. Fakturami potwierdzono wydatki na energię elektryczną (za dwa miesiące 1.688,48 zł), na wywóz nieczystości (148,84 zł), na gaz (na kwotę 1.328,85 zł i kwotę 1.486,99 zł), na telefon w TP (343,05 zł), na wodę i odprowadzenie ścieków (163,13 zł) oraz na zakup leków i leczenie. Skarżący złożył oświadczenie, iż posiada samochód osobowy marki Chevrolet AVEO rok prod. 2004 r. o wartości około 10 tys. zł.
Skarżący w ocenie referendarza nie przedłożył jednak wszystkich wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej, a rzeczywiste możliwości płatnicze oraz stan jej majątku nie zostały należycie zobrazowane. Skarżący nie wykonał zobowiązania w zakresie przedstawienia odpisu z ewidencji prowadzonej działalności gospodarczej, przedstawienia ewidencji środków trwałych i ilości zatrudnianych osób, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na małżonkę skarżącego pojazdów mechanicznych oraz dokumentów obrazujących aktualną wartość udziałów posiadanych w innych firmach i oświadczenia w przedmiocie zobowiązań kredytowych posiadanych przez skarżącego.
Nie uznano również za rzetelne wykonanie zobowiązania do przedstawienia wyciągów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego, gdyż na przykład przelew za szkołę córki wykonany został z rachunku w Banku A, a wyciągu z tego rachunku nie przedstawiono.
Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r. sygn. akt I SA/Gd 1315/10 referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wobec wniesienia sprzeciwu orzeczenie to utraciło moc.
W uzasadnieniu złożonego sprzeciwu pełnomocnik skarżącego podniósł, że dokumenty których skarżący nie przedstawił w żaden sposób nie są konieczne do zobrazowania sytuacji majątkowej jego rodziny, najważniejsze zaś dokumenty zostały sądowi doręczone. Końcowo podniesiono, że zaniechanie uzupełnienia wniosku i odmowa przyznania prawa pomocy winna skutkować precyzyjnym wskazaniem, z jakich powodów zebrany materiał nie pozwala na przyznanie prawa pomocy. Ponadto, skoro sąd w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o dokumenty źródłowe wskazał, że niewykonania zobowiązania spowoduje oparcie się na zebranym materiale dowodowym, a następnie oddalił wniosek jako powód podając jego nieuzupełnienie, to w istocie nie dokonał analizy możliwości płatniczych skarżącego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrując ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie dopatrzył się istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie takiego prawa.
Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, iż w jego przypadku może być zastosowany wyjątek od powszechnej reguły jakim jest instytucja zwolnienia od kosztów sądowych.
Postawa procesowa skarżącego w niniejszym wpadkowym postępowaniu wskazuje na chęć wykazania tylko tych okoliczności, które mogłyby wpłynąć na pozytywne dla niej rozstrzygnięcie, świadomie pomija zaś te z nich, które mogłyby z kolei świadczyć o możliwości partycypacji w ponoszeniu kosztów sądowych. Brak jest również części wyjaśnień odnośnie sytuacji majątkowej.
Zbadanie dochodów pozostałych osób zamieszkujących ze skarżącym miało istotne znaczenie w świetle oświadczenia skarżącego, że nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych (patrz pkt 5 druku PPF).
Sąd wskazał, że skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów, których od niego żądano. Zabrakło bowiem przedstawienia odpisu z ewidencji prowadzonej działalności gospodarczej, przedstawienia ewidencji środków trwałych i ilości zatrudnianych osób, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na małżonkę skarżącego pojazdów mechanicznych oraz dokumentów obrazujących aktualną wartość udziałów posiadanych w innych firmach i oświadczenia w przedmiocie zobowiązań kredytowych posiadanych przez skarżącego. Brak tych dokumentów i oświadczeń w znaczący sposób utrudniał ustalenie rzeczywistych możliwości płatniczych rodziny skarżącego, a tym samym ustalenie, czy jest on w stanie wygospodarować środki na pokrycie kosztów postępowania sądowego.
Z kolei analiza przedstawionych przez skarżącego dokumentów i danych dotyczących jej małżonki wskazuje na to, że osiąga on znaczne dochody miesięczne (ok. 5.000 zł). Z samej księgi przychodów i rozchodów prowadzonej dla działalności gospodarczej M.-S. G. D. wynika, iż dochód za okres od dnia 1 września do dnia 30 listopada 2010 r. wyniósł 28.850 zł co oznacza, że mogą one być wyższe niż deklarowane. Skarżący wraz z małżonką posiada znaczny majątek, w tym m.in.: 4 hektarową działkę oraz zabudowane magazynami grunty oraz (samodzielnie) udziały spółce G.S. I., jednakże nie złożył w tym przedmiocie stosownych wyjaśnień. Tymczasem zgodnie z aktami postępowania kontrolnego nr [...] prowadzonego przez Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w G. skarżący wraz z żoną, na podstawie umowy sp. z o.o. z dnia 14 listopada 2007 r. w zamian za wkład niepieniężny w postaci prawa własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu nr [...] położoną w L., objęli 23.836 udziałów w G.S. I. sp. z o.o. po 50 zł każdy o łącznej wartości nominalnej 1.191.800 zł. Okoliczność powyższa jest przedmiotem postępowania, w ramach którego skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy.
Tym samym uzasadnione jest przyjęcie, zdaniem Sądu, że skarżący, prowadząc dalej swoją działalność gospodarczą, dysponuje odpowiednimi środkami na uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej. Skarżący nie wykazał, pomimo obowiązku, że jego sytuacja jest na tyle trudna, aby skorzystał z dobrodziejstwa, jakim jest prawo pomocy. Przy czym akta sprawy dowodzą, że żona skarżącego również posiada znaczny majątek.
Odnosząc się argumentacji pełnomocnika skarżącego sformułowanej w sprzeciwie do postanowienie referendarza sądowego z dnia 26 stycznia 2011 r. (mylnie nazwanego skargą) Sąd uznał, że jest ona chybiona i nie zasługuje na uwzględnienie. Wbrew jego twierdzeniu wniosek o przyznanie prawa pomocy został oddalony, gdyż znajdujące się w aktach sprawy dane i dokumenty uznano za niewystarczające. Wydając postanowienie odmowne wskazano również, że nie można uznać, aby skarżący nie mógł ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Wynika to jasno z treści postanowienia, dokładnie ze stwierdzeń sformułowanych na ostatniej stronie. Zaniechanie uzupełnienia wniosku przez skarżącego utwierdziło dodatkowo sąd w przekonaniu, że skarżący przedstawił swoją sytuację w sposób niepełny i że uzupełnić go nie zamierza.
Skarżący wniósł zażalenie na ww. postanowienie, w który zarzucił:
- 1. sprzeczność istotnych ustaleń w związku z zebranym w toku postępowania materiałem dowodowym skutkującą odmową przyznania prawa pomocy;
- 2. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) poprzez jego niewłaściwą interpretację w związku z zebranym w sprawie materiałem dowodowym skutkujące uznaniem, iż skarżący nie wypełnił przesłanek umożliwiających udzielenie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie;
- 3. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 252 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem wniosku strony skarżącej;
- 4. naruszenie art. 249 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie skutkujące błędną oceną stanu faktycznego w sprawie;
- 5. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 255 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż sam fakt niedołączenia kompletnej dokumentacji zgodnie z treścią zobowiązania sądu stanowi przesłankę negatywną uzasadniającą oddalenie wniosku strony skarżącej;
- 6. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 260 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące brakiem dokonania przez Sąd zasadniczych w sprawie ustaleń, a oparcie wydanego orzeczenia jedynie na treści uzasadnienia sporządzonego przez referendarza sądowego;
- 7. sprzeczność istotnych ustaleń sądu poprzez wybiórczą analizę zebranego w sprawie materiału dowodowego w postaci braku odniesienia się w treści uzasadnienia do kwot dochodów i ponoszonych wydatków przez stronę skarżącą.
Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu w całości.
Ponadto na podstawie art. 196 p.p.s.a. wniósł o wstrzymanie wykonania postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku do czasu rozpoznania niniejszego zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483). Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona powinna więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli oświadczenie strony co do jej sytuacji majątkowej okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek na wezwanie sądu uzupełnić je lub przedstawić dokumenty źródłowe, obrazujące jej sytuację rodzinną, majątkową czy dochody (art. 255 p.p.s.a.).
Zasadność wniosku Sąd rozpatruje w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony wysokości środków, którymi ona dysponuje lub powinna dysponować. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym możliwe jest wówczas, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), a zatem, że nawet przy poczynieniu maksymalnych oszczędności i ograniczeniu wydatków do niezbędnego minimum nie będzie możliwe pozyskanie przez nią środków na pokrycie całości kosztów postępowania.
Sąd pierwszej instancji ocenił sytuację skarżącego w kontekście spełnienia przez niego przesłanek zwolnienia od kosztów sądowych. Oparł się przy tym zarówno na oświadczeniu majątkowym, jak i dodatkowych dokumentach, złożonych na żądanie referendarza na podstawie art. 255 p.p.s.a. Wbrew zarzutom zażalenia ocenił ponownie zebrane w sprawie przyznania prawa pomocy dowody. Wnioski z tej oceny były wprawdzie identyczne, jak wnioski referendarza, nie jest to jednak równoznaczne z brakiem dokonania samodzielnej oceny przesłanek przyznania prawa pomocy i naruszeniem art. 260 p.p.s.a. Sąd, w ramach tej oceny rozważył także wpływ nieprzedłożenia przez stronę wszystkich żądanych dokumentów dotyczących jej sytuacji majątkowej i finansowej. Nie odmówił zatem przyznania prawa pomocy z powodu niezłożenia tych dokumentów, ale ocenił, czy dokumenty i oświadczenia już złożone są wystarczające dla uznania, że spełnione zostały przesłanki do zwolnienia od opłat sądowych
Dokonanej przez Sąd ocenie materiału dowodowego nie można zarzucić nielogiczności czy wewnętrznej sprzeczności. Skarżący wraz z małżonką mają stały miesięczny dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej i renty, które w łącznej wysokości opiewają na ok. 6.000 zł. Poza tym, jak wynika z przedstawionego podsumowania z księgi przychodów i rozchodów dla M.-S. dochód ten w niektórych miesiącach może być znacznie wyższy.
Nie można też nie zauważyć, że skarżący i jego małżonka mają do dyspozycji znaczny majątek (grunty, udziały). Ponadto nie można było na podstawie przedłożonych dokumentów ustalić zasobów pieniężnych, którymi dysponowali skarżący i jego małżonka, skoro nie przedstawiono wyciągów ze wszystkich rachunków (a co najmniej z konta w Banku A).
Skarżący nie może zatem zarzucić Sądowi wybiórczej analizy zabranego w sprawie materiału dowodowego, ponieważ Sąd odniósł się do tego materiału dowodowego, który otrzymał.
W świetle powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jego wyjaśnienia, dotyczące sytuacji majątkowej są niespójne i niepełne, nie wskazują też na to, że skarżący podjął wszelkie niezbędne działania w celu pozyskania środków na koszty sądowe.
Niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 249 p.p.s.a., odnoszącego się do cofnięcia prawa pomocy, skoro sytuacja taka nie miała miejsca w tej sprawie.
Skoro wniosek o wstrzymanie wykonania postanowienia na podstawie art. 196 p.p.s.a. nie został rozpoznany do czasu rozpoznania zażalenia, to obecnie jest on już bezprzedmiotowy, ponieważ postanowienie to jest prawomocne.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.