Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 4 lipca 2011 r., sygn. akt II FZ 321/11

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 3205/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił E. M. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji wskazał, że na obecnym etapie postępowania jedynym obciążającym Skarżącą kosztem sądowym jest wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. W ocenie Sądu kwota ta nie jest obciążeniem finansowym przekraczającym możliwości Skarżącej. Z zestawienia Jej miesięcznych dochodów i wydatków wynika, że uzyskuje Ona dochód miesięczny netto z umowy o pracę w kwocie 2300 zł. Do miesięcznych wydatków zaliczyła opłatę czynszową, energię elektryczną, gaz, wydatki na leki, raty pożyczki remontowej. Zgodnie z jej wyliczeniami, po odliczeniu wszystkich wymienionych kosztów, na życie pozostaje jej kwota 190 zł. Jednakże z nadesłanej informacji o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za 2010 r. można wywnioskować, iż średni dochód ze stosunku pracy wynosi netto ok. 3200 zł. Z wyciągu bankowego również wynika, że oprócz wynagrodzenia za pracę, Skarżąca otrzymuje dodatek specjalny. Po uregulowaniu wszystkich należności Skarżącej pozostaje jej do dyspozycji kwota około 1100 zł.

Sąd I instancji zauważył również, że w miesiącu grudniu skarżąca dokonała zakupów na kwotę ok. 470 zł na inne cele niż wydatki pierwszej potrzeby co przeczy z jej oświadczeniom, że na pozostałe niezbędne rzeczy pozostaje jej 190 zł. Podkreślił ponadto, że wbrew twierdzeniom skarżącej, spłata rat pożyczki nie jest wydatkiem, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym.

Podsumowując sytuację skarżącej Sąd stwierdził, że ma ona możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej. Przyznania prawa pomocy nie może bowiem uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącą. Nie sposób również przyjąć, aby uprawnione i społecznie usprawiedliwione było przenoszenie ciężaru ryzyka spłaty pożyczki na ogół społeczeństwa. Okoliczności podnoszone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające z akt sprawy, nie uzasadniają twierdzenia, że Skarżąca nie jest w stanie wygospodarować środków niezbędnych do uiszczenia wpisu sądowego.

W zażaleniu z dnia 24 maja 2011 r. skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w pełnym wnioskowanym zakresie, bądź chociażby w częściowej. Wskazała na następujące zarzuty:

1. 1) naruszenie prawa materialnego:
2. – na podstawie błędnych ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia poprzez błędne i niezgodne ze stanem faktycznym uznanie, iż w sprawie nie zachodzą okoliczności określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "P.p.s.a." powodujące, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego dla siebie, które skutkują jej uprawnieniem do wystąpienia z wnioskiem o zwolnienie od tych kosztów, a które winny być przez sąd wnikliwie zbadane i przeanalizowane, co skutkowałoby niewątpliwie takim zwolnieniem;
3. – niewłaściwej wykładni przedmiotowego przepisu prawa, co do którego rozważono jedynie możliwość jego literalnego brzmienia pomijając całkowicie powszechnie uznane metody wykładni celowościowej i funkcjonalnej przez co naruszono nie tylko prawo strony do obrony jej praw i rzetelnego, bezstronnego rozpatrzenia jej sprawy, ale stworzono nie znajdującą uzasadnienia prawnego regułę, pozostającą w sprzeczności co do wszelkich zasad logiki procesowej, poprzez powołanie się jedynie na obowiązujące orzecznictwo działające na niekorzyść strony, przy całkowitym pominięciu orzecznictwa całkowicie przeciwnego, a znacznie powszechniejszego, co zaskutkowało całkowitym pominięciem okoliczności sprawy przemawiających za zastosowaniem tych korzystnych dla strony uregulowań powszechnie obowiązujących w doktrynie i judykaturze.
4. 2) rażące naruszenie przepisów proceduralnych oraz podstawowych zasad postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego:
5. – brak podstawowych i koniecznych elementów wyroku określonych w art. 141 § 3 P.p.s.a., które w związku z uregulowaniem przewidzianym w art.166 tejże ustawy stosuje się również do postanowień tj.: wyczerpującego powołania podstawy prawnej oraz uzasadnienia faktycznego i prawnego, w szczególności wskazania faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz wyjaśnienia podstawy prawnej postanowienia i przytoczeniem przepisów prawa, tak aby poprawność rozumowania była możliwa do skontrolowania i zweryfikowania w toku instancji;
6. – brak dokładnej analizy materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji naruszenie naczelnej zasady postępowania dowodowego określonej w 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 zm.) – zwane dalej "K.p.c.", którą w związku z uregulowaniem przewidzianym w art. 106 § 5 P.p.s.a. stosuje się również do postępowania dowodowego prowadzonego w ramach sądownictwa administracyjnego, zgodnie z którą pomimo, iż to strony obowiązane są wskazywać dowody na stwierdzenie faktów z których wywodzą skutki prawne, to jednak dowody przeprowadza się nie tylko na wniosek stron postępowania, ale także z urzędu, bowiem w celu wyjaśnienia wątpliwości, które zrodzą się w ocenie dowodu przez sąd, w pełni możliwe i prawnie dozwolone jest dopuszczenie dowodu niewskazanego przez stronę, na stwierdzenie istotnych, a spornych ocenie sądu okoliczności faktycznych, gdyby według jego oceny zebrany w toku sprawy materiał dowodowy nie wystarczał do jej rozstrzygnięcia;
7. – niedochowanie wymogu niezbędnego zakresu postępowania dowodowego uznania zasady swobodnej oceny dowodów jako antytezy dowolności w tejże ocenie, a przez to naruszenie normy zawartej w art. 233 § 1 K.p.c., którą w związku z uregulowaniem przewidzianym w art. 106 § 5 P.p.s.a. stosuje się również do postępowania dowodowego prowadzonego w ramach sądownictwa administracyjnego, a zgodnie z którą sąd ocenia wiarygodność i moc dowodową według swojego uznania, jednakże na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, zatem obowiązany jest nie tylko zebrać, ale i w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego niezbędnego do wyjaśnienia sprawy i rozważenie wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz oparcie ustaleń faktycznych nie na dowolnie wybranej części materiału dowodowego, lecz na analizie całokształtu okoliczności ujawnionych w sprawie, z uwzględnieniem wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak również wszelkich okoliczności towarzyszących przeprowadzaniu poszczególnych dowodów i mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności, bowiem jak przyjmuje się w doktrynie i judykaturze ramy swobodnej oceny dowodów muszą być zakreślone wymaganiami prawa procesowego, doświadczenia życiowego, regułami logicznego myślenia oraz pewnego poziomu świadomości prawnej, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność odnosi je do pozostałego materiału dowodowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zażalenie podlega oddaleniu albowiem nie ma ono usprawiedliwionych podstaw.

Na wstępie wskazać należy, że powołane w zażaleniu, niezmiernie obszerne orzecznictwo, poglądy doktryny oraz przepisy są znane Sądowi rozpoznającemu niniejszą sprawę. Jednakże przytoczenie ich bez bezpośredniego powiązania ze stanem sprawy, zaciera argumentację środa odwoławczego czyniąc ją miejscami nieczytelną.

Niezrozumiałym jest pierwszy z zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Powołany w nim art. 141 § 3 P.p.s.a. stanowi, że odmowa sporządzenia uzasadnienia wyroku następuje postanowieniem wydanym na posiedzeniu niejawnym. Przepis ten nie ma jednak zastosowania w niniejszej sprawie. Z kolei sama treść zarzutu tj. brak w zaskarżonym postanowieniu "wyczerpującego powołania podstawy prawnej oraz uzasadnienia faktycznego i prawnego, w szczególności wskazania faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz wyjaśnienia podstawy prawnej postanowienia i przytoczeniem przepisów prawa" – sugeruje, że skarżąca zarzuca WSA w Warszawie naruszenie art. 328 § 2 K.p.c., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

Wskazana ustawa procesowa nie reguluje jednak postępowania przed sądami administracyjnymi. Ustawą tą jest Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi a odpowiednim, w stosunku do art. 328 § 2 K.p.c., przepisem jest art. 141 § 4 P.p.s.a. Odczytując w tym kierunku intencję autorki zażalenia, uznać należy, że zarzuca ona zaskarżonemu postanowieniu brak zwięzłego przedstawienia stanu sprawy, wskazania podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienia. Tak rozumiany zarzut należy uznać za nieuzasadniony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zaskarżonym postanowieniu wyczerpująco i prawidłowo przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, wskazał, które z przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowiły podstawę jego rozstrzygnięcia oraz należycie uzasadnił ich zastosowanie.

Odnosząc się do drugiego i trzeciego z zarzutów naruszenia przepisów postępowania, podkreślić należy, że zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje [...] gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Treść tego przepisu wskazuje wprost, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przytoczone we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Przy czym to do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena czy takie okoliczności zachodzą.

Wskazanych przez skarżącą przepisów nie można rozumieć w ten sposób, że to po stronie Sądu leży obowiązek poszukiwania wszystkich dowodów mogących posłużyć ocenie sytuacji materialnej skarżącej.

W takim stanie sprawy nie są trafne zarzuty naruszenia art. 232 i 233 § 1 K.p.c. w zw. z art. 106 § 5 P.p.s.a., szczególnie wobec wnikliwej i wyczerpującej oceny okoliczności przedstawionych przez skarżącą, dokonaną przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.

Przechodząc do omówienia zarzutów naruszenia prawa materialnego wskazać należy, że przesłanki przyznania skarżącej prawa pomocy były już przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego. Postanowieniem z 9 października 2009 r. sygn. akt II FZ 363/09 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22 lipca 2009r. sygn. akt III SA/Wa 3205/08 odmawiającego przyznania prawa pomocy. Analizując materiał dowodowy zebrany w sprawie wskazać należy, że sytuacja materialna E. M. nie pogorszyła się a wręcz przeciwnie, uległa ona poprawie. Z porównania treści wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w 2009 r. i oświadczenia skarżącej z 23 lutego 2011 r. wynika, że łączna kwota wydatków zwiększyła się co prawda o 110 zł jednakże równocześnie, jej dochód brutto wzrósł o 407 zł miesięcznie.

Podkreślenia wymaga to, że od początku postępowania skarżąca w swoich oświadczenia zaniża wysokość uzyskiwanego dochodu. W piśmie z 23 lutego 2011r., podaje jedynie wysokość dochodu z umowy o pracę (2300 netto). Konsekwentnie pomija kwoty uzyskiwane z dodatków do pensji oraz dodatkowego wynagrodzenia rocznego. Z analizy formularza PIT-11 wystawionego przez pracodawcę skarżącej wynika, że jej średniomiesięczny dochód netto za 2010r. wyniósł 3234 zł. Jest to kwota wyższa o ponad 900 zł od wskazanej przez skarżącą. Okoliczność ta stawia pod znakiem zapytania wiarygodność pozostałych oświadczeń skarżącej.

Rozbieżność ta została dostrzeżone również przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Sąd ten dokonał prawidłowej analizy sytuacji finansowej skarżącej i słusznie ocenił, że po uregulowaniu wszystkich należności skarżącej pozostaje do dyspozycji kwota, która wystarcza do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 100zł.

Stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. Nie sposób zatem uznać, że Sąd I instancji naruszył art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.

Odnosząc się do argumentacji zawartej w zażaleniu, stwierdzić należy, że okoliczności dokonywania w imieniu rodziny zakupów przedświątecznych nie mają znaczenia dla sprawy. Przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy były wnioski płynące z oceny sytuacji finansowej skarżącej, w szczególności, z oszacowania jej dochodów. Z prostej analizy formularza PIT-11 znajdującego się w aktach sprawy wynika, że średniomiesięczny dochód skarżącej jest dużo wyższy niż wskazany w złożonych przez nią oświadczeniach. Ponadto różnica tan nie powstała na skutek jednorazowej (jak twierdzi Skarżąca) wypłaty dodatku specjalnego. Dane z wyciągu z rachunku bankowego skarżącej za okres od 6 grudnia 2010 r. do 18 lutego 2011 r. wskazują, że co miesiąc poza zwykłą pensją otrzymywała ona ponad 400 zł dodatkowego wynagrodzenia.

Z tych względów, na podstawie art. 184 P.p.s.a w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny, orzekł jak w sentencji.