Uzasadnienie
Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 25 marca 2013 r. o sygn. akt I SA/Wr 1100/12, mocą którego odmówiono przyznania J. T. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje rozstrzygniecie Sąd I instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi kwocie 982,- zł skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że na skutek prowadzonych postępowań sądowych popadł w zadłużenie, a wszystkie jego nieruchomości zostały zajęte przez komorników.
Nadto w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca zawarł informacje o pozostawaniu we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, zajęciu jego dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej przez komornika oraz o posiadaniu wierzytelności wynikających z korzystania z jego nieruchomości przez inne podmioty gospodarcze. W ostatnich trzech kwartałach roku 2012 r. wnioskodawca dokonał dostawy towarów i świadczył usługi o łącznej wartości odpowiednio 53.398 zł, 64.429 zł i 48.615 zł oraz nabył towary i usługi za kwotę odpowiednio 12.797 zł, 11.893 zł i 12.942 zł, nie reguluje na bieżąco zobowiązań podatkowych. Według oświadczenia skarżącego jego żona pozostaje na jego utrzymaniu, wszystkie jego rachunki bankowe są "zamrożone lub zamknięte z powodu blokad bankowych i Urzędu Skarbowego" i od wielu lat nieużywane.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia wskazał, że regulacja zawarta z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; zwana dalej: "p.p.s.a.") stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1) bądź w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy.
Podkreślono, że koszty sądowe stanowią daninę publiczną. Konstytucja RP przewiduje powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, określonych w ustawie. Jak wynikało z przedłożonych przez stronę dokumentów, skarżący w ostatnich trzech kwartałach roku 2012 r. dokonał dostawy towarów i świadczył usługi o łącznej wartości odpowiednio 53.398 zł, 64.429 zł i 48.615 zł oraz nabył towary i usługi za kwotę odpowiednio 12.797 zł, 11.893 zł i 12.942 zł. Roczne przychody skarżącego w przybliżeniu można było oszacować na średnio 200.000,00 zł. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, sprzeciwu oraz przedłożonych dokumentów wynikało, iż skarżący pomimo zajęć komorniczych prowadzi w sposób niezakłócony normalną działalność gospodarczą, z której osiąga znaczny przychód. Wskazano, iż koszty sądowe uiszczane są z przychodu, a nie dochodu podmiotów prowadzących działalność gospodarczą.
Wskazano nadto, że strona posiada znaczny majątek, z którego może czerpać dochód. Z przedłożonego przez stronę uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 2003 r. wynikało, że skarżący decyzją o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu uzyskał zgodę na zagospodarowanie polegające na budowie zespołu magazynowo-hurtowego z salonem sprzedaży samochodów i stacji paliw na części nieruchomości, na której nie przebiegają sieci ciepłownicze oraz zawarł szereg umów najmu części nieruchomości, w większości ustalając zryczałtowany czynsz najmu, dla części o powierzchni 8 - 10 m2 na 140 zł miesięcznie. Z uzasadnienia wyroku wynikało również, że przedsiębiorstwo ciepłownicze zapłaciło skarżącemu wynagrodzenie z tytułu bezumownego korzystania z gruntu. Z materiału zgromadzonego w sprawie nie wynikało zdaniem Sądu I instancji, że strona nie może czerpać zysków z należących do niej dwóch domów oraz mieszkania.
W odpowiedzi na wezwanie do podania informacji o sposobie korzystania z nieruchomości, w piśmie z dnia 29 stycznia 2013 r. lakonicznie wyjaśniono, że nieruchomości stanowiące własność skarżących, wykorzystywane są na cele bytowe. W sytuacji, w której strona domagająca się przyznania prawa pomocy zgromadziła znaczny majątek, musi wykazać w sposób przekonujący, iż nie może czerpać z niego dochodu. Prawo pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania sądowego ze środków publicznych i przez to zwolnienie z obowiązków ponoszenia kosztów postępowania sądowego powinno się sprowadzać wyłącznie do przypadków, w którym zdobycie przez stronę środków do sfinansowania udziału w tym postępowaniu jest niemożliwe, a strona nie wykazała, iż nie jest w stanie zaoszczędzić środków na pokrycie kosztów sądowych, które zwykle ograniczają się do wpisu sądowego. Jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i art. 260 p.p.s.a.
W zażaleniu J. T. wskazał, że od 1995 r. spełnia daninę publiczną, gdyż firma z kapitałem Skarbu Państwa korzysta bezpłatnie z jego nieruchomości i wbrew jego woli. Podniósł, ze w podobnych sprawach za lata 2006-2010 "cena kosztów była w wysokości 200 zł". Podniósł, że przez lata organ samorządowy wydawał decyzje niezgodne z prawem doprowadzając skarżącego do niewypłacalności. Podniósł, że nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Do pisma dołączył kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego dla W. o wpisaniu wnioskodawcy do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych z kwotą wierzytelności 10.432,00 zł.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne.
Na wstępie należy wskazać, że choć nie zawiera ono wskazania w jakim zakresie postanowienie WSA zostało zaskarżone, przytoczenia podstaw zażalenia i ich uzasadnienia oraz wniosku o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany, czego wymaga art. 176 p.p.s.a., to jednak zasługuje na merytoryczne rozpatrzenie. Z uwagi na konstrukcyjną niesamodzielność przepisów o postępowaniu zażaleniowym art. 197 § 2 p.p.s.a. zawiera odesłanie w zakresie nieuregulowanym do przepisów o skardze kasacyjnej. Te ostatnie stosuje się jedynie odpowiednio. Na ogół wpadkowy charakter rozstrzygnięć zaskarżonych zażaleniem przemawia za liberalnym traktowaniem wymogów przewidzianych w przepisach o skardze kasacyjnej, których rola jest zupełnie odmienna. Wzgląd na nietamowanie biegu postępowania co do meritum powinien przeważać nad względami formalnymi (por. t. 2 i 3 do art. 197 w B. Gruszczyński, Komentarz do art.197 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, publ. baza LEX).
Przechodząc do meritum należy wskazać, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt.
1) oraz w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt. 2). Należy mieć na względzie fakt, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się w doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Hanna Knysiak - Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze, LexisNexis, Warszawa 2005, s.628).
To wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Ciężar zatem udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym spoczywa na wnioskującym o jego przyznanie. Rozpoznając sprawę Sąd I instancji miał więc obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. Stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony okaże się niewystarczające dla oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty dla potwierdzenia jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis ten nakłada zatem na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności, w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych.
Niewywiązanie się przez stronę z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wymaga podkreślenia, że przepisy o kosztach sądowych nie przewidują możliwości ich potrącenia, czy też zwolnienia od nich w innych przypadkach aniżeli objętych przepisami p.p.s.a. w zakresie prawa pomocy. Należy wobec tego zauważyć, że strona nie skorzystała z możliwości rzetelnego wykazania swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, a tym samym zasadności swojego żądania i w konsekwencji powinna się liczyć z tym, że Sąd nie znajdzie wystarczających podstaw do uwzględnienia jej wniosku. Trafnie wobec tego ustalił Sąd I instancji na podstawie znajdujących się w aktach sprawy materiałów, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. (choć omyłkowo wskazano jako podstawę rozstrzygnięcia pkt. 1 tej jednostki redakcyjnej), co w konsekwencji oznaczało brak podstaw do uwzględniania wniosku.
W ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji był w pełni uprawiony do odmowy przyznania prawa pomocy. Nie można wobec tego odmówić racji podanym motywom rozstrzygnięcia, a trafność konkluzji Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie została w zażaleniu skutecznie podważona.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał zaskarżone postanowienie za zgodne z prawem i w związku z tym oddalił zażalenie na podstawie art.184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.