Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wr 464/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił skarżącym P. K. i J. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
W uzasadnieniu orzeczenia wyjaśniono, że w dniu 20 sierpnia 2013 r. skarżący wystąpili do Sądu o zwolnienie ich od kosztów sądowych wskazując, że dysponują skromnym dochodem w wysokości 3.980 zł brutto i jest to jedyny dochód ich 4-osobowej rodziny. Powyższe środki przeznaczane są w całości na bieżące wydatki, przede wszystkim na czynsz, energię i żywność. Skarżący nie mają żadnych oszczędności i nie byli w stanie przygotować się na opłatę w wysokości 2.376 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że małżonkowie mają dwoje dzieci w wieku szkolnym. Nie dysponują jakimkolwiek majątkiem, w tym nieruchomościami, zasobami pieniężnymi ani przedmiotami o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżąca jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje dochodów z żadnych źródeł – alimentów, zasiłków, z ubezpieczenia społecznego. Koszty utrzymania lokalu wynoszą około 1.000 zł, reszta dochodów przeznaczona jest na żywność, odzież, środki czystości i rehabilitację chorego syna.
Z dokumentów i oświadczeń przedłożonych na wezwanie skierowane na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.), wynika, że w 2012 r. skarżący uzyskał z działalności gospodarczej przychód w wysokości 1.913.266,3 zł i dochód 10.999,56 zł. Do lipca 2013 r. przychód ten wyniósł 790.819,04 zł, a dochód 7.161,98 zł. Na karcie kredytowej z limitem 20.000 zł stan zadłużenia na dzień 15 sierpnia 2013 r. wynosił 15.539,41 zł. Na rachunku bankowym odnotowane są przede wszystkim operacje wypłaty z bankomatu kwot 1.000-3.000 zł, a także wpłaty: 20.000 zł w dniu 27 czerwca 2013 r. i 6.000 zł w dacie 17 czerwca 2013 r. Miesięczne wydatki rodziny wynoszą łącznie 4.220 zł, z czego kwota 1.960 zł to rata kredytu samochodowego. Jako źródło finansowania wydatków skarżący wskazali prowadzoną działalność gospodarczą.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu nie dopatrzył się podstaw do uwzględnienia żądania strony w oparciu o art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zdaniem Sądu, skarżący nie wykazali, że nie posiadają lub nie są w stanie wygospodarować środków na opłacenie kosztów sądowych. Sąd podkreślił, że niski dochód skarżącego powstał wskutek uzyskania przez niego wysokich kosztów w stosunku do przychodów pochodzących z pozarolniczej działalności gospodarczej, co nie stanowi automatycznie o braku środków na uiszczenie wpisu sądowego. Ponadto skarżący posiadają inne zobowiązania, których nie mogą traktować priorytetowo względem kosztów prowadzonego postępowania sądowego.
Sąd zwrócił ponadto uwagę, że biorąc pod uwagę okres trwającego (ponad rok) postępowania oraz fakt negatywnego rozpatrzenia poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący powinni byli poczynić stosowne oszczędności związane z trwającym sporem sądowym.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, argumentując, że sytuacja ich rodziny jest obiektywnie bardzo trudna. W ocenie skarżących, odwoływanie się przez Sąd do wysokości osiąganych przez skarżącego przychodów (a nie dochodów) jest nieuzasadnione, bowiem nie odzwierciedla rzeczywistej kondycji finansowej strony i w zasadzie wyklucza możliwość uzyskania prawa pomocy przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i należycie uzasadnić podstawę żądania. Zadaniem podmiotu wnioskującego o prawo pomocy jest zatem przedstawienie w sposób wiarygodny i przekonujący okoliczności usprawiedliwiających odstąpienie od obowiązku pokrycia kosztów sądowych. Nie jest natomiast rolą Sądu zastępowanie strony w poszukiwaniu racji przemawiających za uwzględnieniem wniosku. Obowiązkiem Sądu jest bowiem dokonanie wnikliwej oceny twierdzeń i dowodów przedłożonych przez stronę zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a w konsekwencji rozstrzygnięcie, czy sytuacja materialna i osobista strony daje podstawy do skorzystania ze zwolnienia przewidzianego w art. 245 p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Sąd pierwszej instancji trafnie dostrzegł, że sytuacja materialna skarżących nie uzasadnia skorzystania przez nich ze zwolnienia od kosztów sądowych. Brak bowiem podstaw do stwierdzenia, że wskazane przez nich okoliczności świadczą o tak ciężkiej sytuacji majątkowej, która nie pozwalałaby na pokrycie ciężarów związanych z prowadzonym postępowaniem bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżących i ich rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela sformułowanych w tym zakresie zarzutów strony zawartych w zażaleniu. Sąd pierwszej instancji zasadnie zwrócił uwagę na wartość osiąganych przez skarżącego przychodów, które w 2012 r. sięgnęły blisko 2 mln zł, zaś do lipca 2013 r. niemalże 800 tys. zł. Na podobnym poziomie kształtowały się również koszty uzyskania przychodu. Dane te jednoznacznie świadczą o znacznym rozmiarze prowadzonej przez stronę działalności gospodarczej, która nie pozostaje bez wpływu na ocenę rzeczywistych możliwości finansowych skarżących.
Gdyby przyjąć, - jak sugeruje autor zażalenia – że decydujące są wyłącznie uzyskane z działalności gospodarczej dochody (za 2012 r. – niemalże 11 tys. zł, a do lipca 2013 r. ponad 7 tys. zł), to wątpliwości budziłyby źródła utrzymania rodziny, bowiem kwoty miesięcznego utrzymania przekraczałyby wysokość osiąganego miesięcznie dochodu. Z tych względów w orzecznictwie podkreśla się, że dochód, podobnie jak i strata, jest jedynie wynikiem bilansowym wynikającym z zestawienia przychodów i kosztów ich uzyskania, który ma wpływ na rozliczenie podatkowe.
W konsekwencji jego niski poziom, czy nawet osiągnięcie straty, nie oznacza jeszcze realnego braku środków finansowych (zob. np. postanowienie NSA z dnia 9 marca 2011 r., II FZ 43/11 – treść orzeczenia dostępna w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych na stronie www.nsa.gov.pl). Nie może tym samym ulegać wątpliwości, że przy analizie przesłanek przyznania prawa pomocy należy uwzględniać nie tylko dochody, ale również przychody i koszty ich uzyskania obrazujące całokształt prowadzonej działalności gospodarczej, w szczególności jej rozmiar, a także płynność finansową skarżącego, co zupełnie pominięto w treści wniesionego w sprawie zażalenia.
Zasadnie również Sąd pierwszej instancji podnosił, że zobowiązania prywatnoprawne nie mają pierwszeństwa przez publicznoprawnymi. Odgrywa to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy skarżący, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych, wskazali jednocześnie, że znaczną część (niemalże połowę) ponoszonych przez nich opłat pochłania rata kredytu za samochód w kwocie 1.960 zł.
W świetle przedstawionych uwag Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarżący nie wykazali w sposób wiarygodny, iż zgromadzenie środków na poniesienie kosztów postępowania było obiektywnie niemożliwe.
Ze wskazanych wyżej przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.