Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 4 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FZ 368/11

Uzasadnienie

1. 1. Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2011 r. o sygn. akt I SA/ Wr 267/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił R. K. (dalej: Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Skarżącego na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 21 grudnia 2009 r., nr [...], wydane w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania od decyzji dotyczącej zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów ewidencjonowanych za 2005 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.).
2. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:
3. 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA we Wrocławiu podał, że Skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu – adwokata) wniósł na urzędowym formularzu wniosek z dnia 26 lutego 2010 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi razem z żoną, źródłem jego utrzymania jest zaś ich wspólny dochód w kwocie około 1.200 zł na osobę.
4. 2.2. W dniu 21 czerwca 2010 r. na rachunek Sądu pierwszej instancji wpłynęła kwota 100 zł zakwalifikowana jako należny w sprawie wpis sądowy od skargi Skarżącego.
5. 2.3. W następstwie wezwania o usunięcie braku formalnego wniosku, polegającego na braku podpisu wnioskodawcy, w złożonym ponownie wniosku z dnia 15 marca 2011 r. o przyznanie prawa pomocy w tym samym zakresie Skarżący podał, że od marca 2011 r. otrzymuje rentę w kwocie 451,48 zł (netto), gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie w mieszkaniu o powierzchni 50 m², stanowiącym jego współwłasność (½ udziału). Jednocześnie do akt sprawy złożony został druk Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z którego oprócz informacji o wysokości świadczenia rentowego wynika, że jest ono pomniejszane w trybie egzekucji administracyjnej o kwotę 165,33 zł.
6. 2.4. W dniu 10 lutego 2011 r. pełnomocnikowi procesowemu Skarżącego doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem jego rozpoznania w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy. Z akt sprawy wynika, że Skarżący nie odpowiedział na to wezwanie.
7. 2.5. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2011 r., Referendarz sądowy WSA we Wrocławiu odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
8. 2.6. W dniu 27 kwietnia 2011 r. Skarżącemu doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez przedłożenie wskazanych w w.w. wezwaniu dokumentów źródłowych. W wezwaniu stwierdzono, że w przypadku niezłożenia wskazanych informacji lub dokumentów, wniosek o przyznanie prawa pomocy zastanie rozpoznany w oparciu o dane wynikające z akt sprawy.
9. 3. Postanowienie Sądu pierwszej instancji:
10. 3.1. Odmawiając przyznania prawa pomocy WSA we Wrocławiu stwierdził, że przepisy art. 245 § 1, art. 245 § 2, art. 245 § 3 i art. 246 § 1 p.p.s.a. winny być odczytywane w kontekście art. 199 tej ustawy. Zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw oraz sposobu uczestniczenia w postępowaniu sądowym. W konsekwencji przepisy p.p.s.a., określające przesłanki przyznania prawa pomocy, nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto, zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie.
11. 3.2. Jak zauważył Sąd pierwszej instancji, na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem, Skarżący w sposób lakoniczny umotywował w sprawie swoje żądanie, a nadto nie dostarczył, mimo wezwania, informacji wskazanych przez Referendarza sądowego WSA we Wrocławiu oraz Sąd pierwszej instancji. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, że jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej Skarżącego, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy.
12. 3.3. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparte jest na określeniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy – spoczywa ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. WSA we Wrocławiu podkreślił, że koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych.
13. 3.4. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, a także treść akt sprawy, WSA we Wrocławiu uznał, że nie została spełniona przesłanka przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Złożone przez Skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 p.p.s.a., nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku Skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów na ponoszenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania jego oraz jego żony. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonych wezwaniach.
14. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:
15. 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA we Wrocławiu Skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata) stwierdził w jego uzasadnieniu, że Sąd pierwszej instancji nie wskazał konkretnie, dlaczego przedstawione przez Skarżącego dokumenty okazały się niewystarczające do przyznania mu prawa pomocy. W ocenie Skarżącego przedstawione dokumenty są wystarczające do kompleksowej oceny sytuacji materialnej oraz rodzinnej. Skarżący podkreślił, że fakty, które przedstawił we wniosku zostały potwierdzone załączonym dokumentem z ZUS o wysokości przysługującej renty. W ocenie Skarżącego załączone dokumenty są wystarczające do wykazania, że jego sytuacja materialna wymaga przyznania pomocy prawnej we wnioskowanym zakresie. Niezrozumiałe jest zatem twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że przedstawione przez Skarżącego fakty są niewystarczające, bowiem we wniosku przedstawił on jedynie dane, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym oraz braku wystarczających dochodów na ponoszenie kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie oraz żony.
16. 4.2. Skarżący zwrócił uwagę na orzeczenie WSA w Gdańsku z dnia 30 czerwca 2008 r., sygn. akt SA/Gd 138/08, w którym stwierdzono, że w przypadku osoby pozostającej w związku małżeńskim oceny sytuacji majątkowej dającej możliwość stwierdzenia, czy uzasadnia ona przyznanie prawa pomocy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji takiej oceny jednak nie przeprowadził i tym bardziej analiza sytuacji Skarżącego jest niepełna. Skarżący wykazał bowiem, że jego przychody nie są wystarczające do pokrycia podstawowych potrzeb rodziny. Kwota przyznanej mu renty jest w całości przeznaczona na pokrycie stałych opłat miesięcznych na mieszkanie oraz na zakup lekarstw. Skarżący oraz jego żona często muszą korzystać pomocy finansowej swoich dzieci.
17. 4.3. W konkluzji Skarżący zauważył, że składane dotychczas do akt sprawy dokumenty świadczą bezsprzecznie o jego konsekwencji oraz woli autentycznego oddania sytuacji materialnej, w jakiej się on znajduje, co winno spotkać się z pozytywną reakcją Sądu.
18. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
19. 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie WSA we Wrocławiu odpowiada prawu. W związku z tym zażalenie Skarżącego podlega oddaleniu.
20. 5.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie Skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przyznanie tego prawa stanowi odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego, wynikającej z art. 199 p.p.s.a. i może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z w.w. przepisem p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." jednoznacznie wynika, że strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694).
21. 5.3. Odnosząc powyższe do rozpatrywanej sprawy trzeba stwierdzić, że oświadczenie Skarżącego zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., było niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a tym samym nie mogło przekonać Sądu pierwszej instancji do przyznania prawa pomocy. W toku postępowania przed WSA we Wrocławiu Skarżący był dwukrotnie wzywany do przedstawienia, zgodnie z dyspozycją art. 255 p.p.s.a., dodatkowych oświadczeń, dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów oraz stanu rodzinnego, takich jak: (a) zeznania podatkowe Skarżącego i jego żony za 2009 r., (b) kopii z księgi podatkowej z prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej, (c) szczegółowego – określonego kwotowo – zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków przez rodzinę Skarżącego ze wskazaniem źródeł ich finansowania oraz (d) innych źródeł pozwalających stwierdzić ponoszone wydatki. Natomiast jedynym dokumentem przedstawionym przez Skarżącego w uzupełnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy jest dokument z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wysokości przysługującej renty.

Ponadto, jak wskazał Sąd pierwszej instancji, Skarżący nie przedstawił żadnych innych źródeł informacji uprawdopodobniających, że jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. Nie można zgodzić się z podniesionym w zażaleniu Skarżącego zarzutem, że WSA we Wrocławiu nie wskazał, dlaczego przedstawione przez Skarżącego dokumenty okazały się niewystarczające dla przyznania mu prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji określił bowiem wyraźnie, że w konsekwencji opisanych powyżej okoliczności sprawy nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy.

5.4. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego niezasadny jest argument Skarżącego, że wszystkie fakty, które Skarżący przedstawił we wniosku zostały potwierdzone dokumentem ZUS o wysokości przysługującej renty. Na podstawie w.w. dokumentu może jedynie stwierdzić źródło dochodu Skarżącego w postaci renty. Ponad wszelką wątpliwość Skarżący nie wskazał ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego, nie próbował udokumentować i oszacować ponoszonych wydatków np. na żywność, środki czystości, z tytułu opłat mieszkaniowych. W tym miejscu należy zauważyć, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt II FZ 681/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

W rozpatrywanej sprawie, w związku z nieprzedstawieniem przez Skarżącego źródeł pozwalających stwierdzić wysokość wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym Skarżącego, pomimo spoczywającego na nim ciężaru dowodu, nie było możliwe ustalenie sytuacji majątkowej Skarżącego. Tym samym nie było możliwe odniesienie sytuacji majątkowej do wysokości kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, które jest on zobowiązany ponieść i dokonanie oceny możliwości finansowych partycypowania w nich przez Skarżącego.

5.5. Należy także zwrócić uwagę na rozbieżności pomiędzy składanymi przez Skarżącego wnioskami o przyznanie prawa pomocy: (1) pierwotnie Skarżący podał, że prowadził działalność gospodarczą i z jej tytułu uzyskiwał dochody, a żona Skarżącego uzyskiwała dochód z tytułu umowy o pracę, natomiast we wniosku z dnia 14 marca 2011 r. jedynym źródłem dochodu była renta Skarżącego, (2) zgodnie z pierwszym wnioskiem, Skarżący nie posiadał żadnych nieruchomości, natomiast w kolejnym wniosku wskazał współwłasność ½ nieruchomości, (3) w pierwszym wniosku Skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, natomiast zgodnie z drugim wnioskiem prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Możliwe zmiany sytuacji życiowej i materialnej Skarżącego w niespełna rocznym okresie między oboma wnioskami nie usuwają wątpliwości, co do podnoszonych przez niego okoliczności, mających uzasadnić przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wątpliwości te są tym bardziej zasadne, że względem w.w. rozbieżności Skarżący nie przedłożył żadnych wyjaśnień.

5.6. Biorąc pod uwagę powyższe uwagi nie jest także trafny argument podniesiony w zażaleniu Skarżącego, że w przypadku osoby pozostającej w związku małżeńskim oceny sytuacji majątkowej dającej możliwość stwierdzenia, czy jest uzasadnione przyznanie prawa pomocy, dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Skoro bowiem Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów obrazujących sytuację majątkową żony oraz podnoszonych kosztów utrzymania oraz, co więcej, nie wyjaśnił w związku z w.w. rozbieżnością, czy rzeczywiście tworzy wspólne gospodarstwo domowe z żoną, to WSA we Wrocławiu nie dysponował podstawami i informacji do uwzględnienia w swojej ocenie żony Skarżącego.

5.7. Ponadto, oceniając zasadność zażalenia Skarżącego, Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił okoliczność uiszczenia przez Skarżącego wymaganego wpisu od skargi w kwocie 100 zł (k. 57 akt WSA we Wrocławiu). We wniosku z dnia 16 marca 2011 r. o przyznanie prawa pomocy Skarżący nie stwierdził, że uiszczenie w.w. wpisu związane było ze znacznym obciążeniem i pogorszyło jego sytuację finansową. Podobnie w rozpoznawanym zażaleniu nie wyraził oceny, że uiszczenie w.w. wpisu doprowadziło do znacznego uszczerbku w jego majątku i możliwościach zaspokajania swoich podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący nie podał, że kwotę 100 zł musiał przykładowo pożyczyć, stąd zasadnym jest przyjęcie, że pochodzi ona z jego własnych zasobów finansowych. Ponieważ jest to jedyny koszt sądowy, który Skarżący jest w świetle wymogów prawa, ponieść na tym etapie postępowanie, nie znajduje podstaw ocena, że konieczne jest przyznanie Skarżącemu prawa pomocy, które skutkowałby zwrotem w.w. kwoty.

5.8. Wyrażając aprobatę dla oceny Sądu pierwszej instancji, że Skarżący nie wywiązał się z ciążącego na nim na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.