Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2011 r., I SA/Ol 194/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił wniosek skarżącego M.Z. o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienia od kosztów sądowych).
Jak wynika z uzasadnienia orzeczenia skarżący, wnosząc o zwolnienie go od kosztów sądowych oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie pracuje i nie posiada majątku. Utrzymuje się z pomocy rodziny w wysokości 1000 zł miesięcznie. Stałe koszty utrzymania wynoszą 500 zł miesięcznie. Wezwany do uzupełnienia oświadczenia oświadczył, że pomocy udzielają mu dzieci. W okresie od 1 stycznia 2008r. do 7 kwietnia 2011 r. nie posiadał majątku, nie korzystał ze świadczeń z pomocy społecznej i pomocy organizacji charytatywnych. Nie posiada kont bankowych ani lokat czy polis ubezpieczeniowych. Zamieszkuje w lokalu stanowiącym własność siostry na podstawie umowy użyczenia. Nie poniósł kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika, gdyż rozliczenie ma nastąpić po zakończeniu sprawy.
Postanowieniem z dnia 13 maja 2011 r. referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu sprzeciwu strona podniosła, że porównanie wysokości jej dochodów i stałych wydatków na utrzymanie wskazuje na to, że nie jest ona w stanie zaoszczędzić pieniędzy na wpis od skargi. Ponadto ocena sytuacji majątkowej powinna ograniczać się do sytuacji strony ubiegającej się o zwolnienie, a nie członków jej rodziny.
Odmawiając uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie podkreślił, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Obowiązek ich ponoszenia, zgodnie z art. 84 Konstytucji, obciąża w sposób równy i powszechny wszystkich obywateli. Prawo pomocy stanowi odstępstwo od tej zasady, stąd winno być przyznawane tylko wówczas, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Sąd podkreślił również, że to do strony należy wykazanie, że nie dysponuje ona środkami na koszty sądowe.
W tej sprawie wpis sądowy wynosi 500 zł. Wnioskodawca posiada stały dochód w wysokości 1000 zł miesięcznie, przy czym dla oceny zasadności jego wniosku o przyznanie prawa pomocy źródło pochodzenia tych środków jest indyferentne. Skoro stałe koszty jego utrzymania wynoszą 600 zł, to może on uiścić wpis w wysokości 500 zł. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał zatem istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.).
W zażaleniu na to postanowienie skarżący domagał się jego zmiany i przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Strona podniosła, że przyznanie prawa pomocy jest obligatoryjne, gdy strona spełnia warunki do jego przyznania. Zasadność wniosku powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach- wysokości kosztów związanych z postępowaniem i możliwości finansowych strony. W tej sprawie opłata wynosi 500 zł, a zatem dokładnie tyle, ile pozostaje stronie na zaspokajanie potrzeb życiowych (żywności, ubrania). Przeznaczenie całej tej kwoty na opłatę od skargi pozbawi skarżącego jakichkolwiek środków potrzebnych do zakupu jedzenia czy ubrań. Sąd nie wskazał, w jaki sposób strona może zaoszczędzić z tej kwoty środki na koszty sądowe.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy.
Prawo pomocy, jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym (art. 199 p.p.s.a.). Wprowadzenie ograniczenia dostępu do sądu poprzez ustanowienie takiego obowiązku co do zasady nie stanowi ograniczenia prawa do sądu, które przysługuje każdemu z mocy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Aby jednak prawo to w każdym przypadku mogło być zrealizowane, państwo musi zapewnić osobom, które z uwagi na ich sytuację nie mogą ponieść ciężaru tych kosztów, możliwość uzyskania pomocy w ich zapłacie (por. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 20 grudnia 2007 r. Paykar Yev Haghtanak Ltd przeciwko Armenii, opubl. w LEX nr 327217, z dnia 26 lipca 2005 r. Podbielski i PPU "Polpure" przeciwko Polsce opubl. w Lex pod nr 154903). Temu celowi służy uregulowana w Dziale V Rozdziale 3 Oddziale 2 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy.
Cel ustanowienia tej instytucji musi mieć na uwadze sąd (referendarz sądowy) rozpoznając wnioski o przyznanie prawa pomocy. Od wyniku postępowania wpadkowego, jakim jest postępowanie dotyczące prawa pomocy, zależy bowiem możliwość uzyskania przez stronę ochrony sądowej. Z tych względów, choć to na stronie wnioskującej o udzielenie jej pomocy ciąży obowiązek wykazania, że spełnia warunki do jej udzielenia, każdy wniosek winien być rozpatrzony bardzo wnikliwie, z uwzględnieniem wszelkich okoliczności wskazanych przez stronę(por. postanowienie NSA z 12 marca 2009 r., II FZ 82/09, opubl. w Lex pod nr 550324, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003r., Pogorzelski przeciwko Polsce, opubl. w Lex pod nr 101042). Także w tym przypadku sąd obowiązany jest bowiem orzekać na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 w zw. z art. 166 p.p.s.a., por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2010 r., II FZ 255/10, dostępne w Bazie orzeczeń- www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a więc uwzględniając wszelkie oświadczenia składane przez stronę.
Jeżeli informacje udzielone przez stronę są wybiórcze, sprzeczne, obowiązkiem organu rozpoznającego wniosek jest uzupełnienie tych danych i wyjaśnienie sprzeczności (art. 255 p.p.s.a.). Dopiero, gdy strona nie wykona nałożonych na nią obowiązków, istnieją podstawy do przyjęcia, że nie wykazała ona, że nie może ponieść kosztów postępowania. Z uzasadnienia postanowienia musi zatem wynikać, że sąd rozważył wszechstronnie sytuację strony i możliwość pokrycia przez nią wydatków związanych z ochroną sądową (art. 141 § 4 w zw. z art.166 p.p.s.a.).
W tej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny nie sprostał wymaganiom wnikliwego rozpoznania wniosku. Dając wiarę oświadczeniom strony co do wysokości jej dochodów i stałych kosztów pominął, że w sprzeciwie od postanowienia referendarza strona wyjaśniła, że kwota 600 zł stanowi tylko część kosztów utrzymania, związanych z utrzymaniem lokalu, natomiast koszty zakupu żywności pokrywane są z pozostałej części dochodów. Oświadczenia tego Sąd nie ocenił, przyjmując, że skarżącemu pozostaje co miesiąc do dyspozycji 500 zł, zaś kwota 600 zł pokrywa całość kosztów utrzymania. Jednocześnie w uzasadnieniu postanowienia nie zawarto żadnej argumentacji, z której wynikałoby, dlaczego Sąd pominął wyjaśnienie strony dotyczące całości kosztów utrzymania.
Zauważyć także należy, że Sąd, mimo wymogu zbadania sytuacji rodzinnej skarżącego, wynikającego z art. 252 §1 p.p.s.a., nie wyjaśnił tej kwestii. Wbrew twierdzeniom skarżącego ma ona zaś znaczenie dla oceny możliwości ponoszenia kosztów postępowania z uwagi na istniejący między krewnymi obowiązek alimentacji (art. 87 i art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Z tych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu wniosku Sąd winien uwzględnić wszelkie oświadczenia strony dotyczące jej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej, a w razie wątpliwości podjąć próbę wyjaśnienia sprzeczności, korzystając z możliwości, jakie daje mu art. 255 p.p.s.a.
Mimo uwzględnienia zażalenia Sąd nie orzekał o kosztach postępowania, zgodnie z art. 209 w zw. z art. 203 i art. 197 § 2 p.p.s.a. brak jest podstaw