Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Wr 38/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania "N." sp. z o.o. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Jak ustalił Sąd pierwszej instancji, skarżąca po wezwaniu jej do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 2000 zł., złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i podała, że pomimo dobrych wyników finansowych z lat poprzednich (zysk za rok 2009 w kwocie 4.000.000 zł), na skutek działania organów państwowych, które doprowadziły do zaniku branży gier losowych, znalazła się w trudnej sytuacji finansowej. W 2010 r. straty spółki wyniosły bowiem 3.494.963,42 zł, ponadto spadła liczba posiadanych przez nią automatów do gry, z 685 na koniec 2009 r. do 68 na koniec roku 2010. Dalej podała, że wysokość jej kapitału zakładowego i środków finansowych wynosi 1.968.000,00 zł, a wartość środków w trwałych 1.702.274,34 zł. Ujawniła ponadto trzy rachunki bankowe, na których łączna kwota dostępnych środków wyniosła 33.921,31 zł; natomiast na jednym z nich znajdowało się saldo ujemne w wysokości 1.095,86 zł. Po wezwaniu do uzupełnienia wniosku spółka przesłała do akt sprawy dokumenty, z których wynika, że w latach 2008 i 2009 osiągnęła dochód w kwocie odpowiednio 1.631.828,38 zł i 1.473.619,59 zł (przy przychodach w kwocie odpowiednio 48.540.872,55 zł i 53.405,869,09 zł) oraz dokonała w drugim, trzecim i czwartym kwartale 2010 r. dostawy towarów oraz świadczyła usługi o wartości odpowiednio 2.420.328 zł, 1.192.580 zł i 1.150.874 zł. Z historii rachunków bankowych oddziału spółki w K. wynika, że w okresie od 1 grudnia 2010 r. do 28 lutego 2011 r. dokonana została wpłata przez N. S.A. na kwotę 22.326 zł., która została przekazana na rachunek Izby Celnej w W. Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2011 r. Referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy.
W sprzeciwie od tego postanowienia spółka podniosła, że nie posiada wystarczających środków pieniężnych na uiszczenie wymaganego wpisu sądowego w kwocie 2.000 zł. Sam fakt posiadania na rachunku bankowym kwoty przewyższającej wysokość wpisu sądowego nie może bowiem oznaczać automatycznie, że spółka w istocie posiada dostateczne środki na opłacenie tego wpisu. Konieczność regulowania innych zobowiązań, w tym zobowiązań publicznoprawnych, czy wobec pracowników, może spowodować, że spółka nie będzie posiadała wystarczających środków nie tylko na wpis sądowy, ale również na spłatę tych innych zobowiązań. Na tle takiego stanu sprawy Sąd pierwszej instancji przypomniał, że zgodnie z brzmieniem art. 243 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej: p.p.s.a.), prawo pomocy może zostać przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania.
W myśl natomiast art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Jak stanowi § 3 art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Z kolei art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce nieposiadającej osobowości prawnej, jeżeli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zdaniem Sądu koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania cywilnoprawne, związane z prowadzoną działalnością. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania ich zobowiązań finansowych.
W stosunku do postępowań będących następstwem działalności gospodarczej, z natury rzeczy mającej przynosić dochody, udzielanie przez Państwo kredytu w tej formie, pomimo że prawnie przewidziane, znajduje uzasadnienie tylko w sytuacjach nadzwyczajnych. Za niedopuszczalne zaś winno się uznać przerzucanie na budżet państwa skutków niewłaściwych decyzji i ryzyka gospodarczego przedsiębiorców. Przytoczone, zatem we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji, gdyż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Wnioskodawca winien więc wykazać w sposób nie budzący wątpliwości, że zdobycie przez niego środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe. Koszty sądowe stanowią daninę publiczną.
Konstytucja RP przewiduje powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, określonych w ustawie. Tym samym, przyznanie prawa pomocy oznacza w istocie obciążenie kosztami postępowania pozostałych podatników. W świetle tych rozważań, Sąd nie znalazł podstaw, do przyznania wnioskującej prawa pomocy w żądanym zakresie, gdyż skarżąca spółka nie wykazała dostatecznie, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Z oświadczenia o majątku i dochodach spółki zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca posiada rachunek bankowy w B. w P., na którym zgromadzone są środki pieniężne w wysokości 33.921,31 zł. Powyższa kwota, stanowiąca dwukrotność łącznej kwoty wpisów sądowych od skarg w sprawach zainicjowanych przez spółkę przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu (14.000 zł), powinna - wbrew argumentacji zawartej w sprzeciwie - zostać w pierwszej kolejności przeznaczona przez skarżącą na opłacenie kosztów postępowania sądowego.
Posiadanie przez wnioskującą oszczędności w powyższej wysokości, stoi zarazem w sprzeczności z jej oświadczeniem, zgodnie z którym nie posiada w chwili obecnej dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Nie zmienia tego stanowiska, zawarte w sprzeciwie - a niepoparte żadnymi dokumentami stwierdzenie - zgodnie z którym: "konieczność regulowania innych zobowiązań, w tym zobowiązań publicznoprawnych czy wobec pracowników, może bowiem oznaczać, że skarżąca nie ma wystarczających środków nie tylko na wpis sądowy, ale również na spłatę tych innych zobowiązań", ani wyjaśnienia odnoszące się do kwestii związanych z poprzednimi latami obrotowymi, w których spółka wykazywała zysk, w porównaniu z obecną sytuacją (po zmianie przepisów regulujących przedmiot działalności spółki), gdyż okoliczność zgromadzenia przez skarżącą spółkę na rachunku bankowym kwoty niezbędnej na pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, w ocenie Sądu wyklucza możliwość uznania sytuacji materialnej spółki za przemawiającą za przyznaniem jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W zażaleniu na to postanowienie pełnomocnik skarżącej, nie precyzując zarzutów, wniósł o jego uchylenie w całości. W uzasadnieniu zażalenia podniósł, że wykazane zostało, że nie posiada ona wystarczających środków na uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 2.000 zł. W ocenie strony skarżącej, posiadanie przez nią jakichkolwiek środków na rachunku bankowym, nie może automatycznie oznaczać oddalenia jej wniosku w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Tymczasem, jak wynika z zaskarżonego postanowienia, odmową zwolnienia skarżącej od wpisu sądowego był fakt posiadania przez spółkę środków na rachunku bankowym. Skarżąca wskazywała, że nawet posiadanie na rachunku bankowym kwoty przewyższającej wysokość wpisu sądowego, nie może oznaczać automatycznie, że skarżąca posiada dostateczne środki na opłacenie tego wpisu. Konieczność regulowania innych zobowiązań, w tym zobowiązań publicznoprawnych, czy wobec pracowników, może bowiem oznaczać, że skarżąca nie ma wystarczających środków nie tylko na wpis sądowy, ale również na spłatę tych innych zobowiązań.
Sąd nie ustosunkował się, zdaniem skarżącej, do zarzutu skierowanego do postanowienia Referendarza sądowego a odnoszącego się do odmowy przyznania prawa pomocy z tego powodu, że spółka od innych podmiotów gospodarczych uzyskiwała kwoty identyczne z koniecznymi do realizacji ciążących na niej zobowiązań publicznoprawnych. Wyjaśniając kwestię wpłaty kwoty 22.326,00 zł od kontrahenta "N." S.A., należy wskazać, że kwota ta wpłynęła na konto Spółki w grudniu 2010 r. i - w związku z zajęciem egzekucyjnym rachunku bankowego, bank B. przekazał te środki na konto Izby Celnej w W. Tylko dlatego kwota otrzymana od kontrahenta jest tożsama z kwotą zapłaconego zobowiązania podatkowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie Stosownie do treści z art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższych przepisów w sposób oczywisty wynika, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa.
Przepisy dotyczące prawa pomocy nie zawierają wyczerpującego katalogu danych, które wnioskodawca powinien przedstawić składając wniosek o przyznanie tego prawa. Zgodnie jednak z art. 252 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, umożliwiające rzetelną ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 p.p.s.a W świetle tych uregulowań, należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił wniosek skarżącej spółki. Nie wykazała ona, bowiem w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wyjątkowy charakter prawa pomocy oznacza również, że osoba prawna dysponująca majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie spełnia hipotezy art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Skoro z oświadczenia o majątku i dochodach spółki zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca posiada na rachunku w B. w P. zgromadzone środki pieniężne w wysokości 33.921,31 zł. to słusznie Sąd uznał, że nie wykazała takiej sytuacji materialnej, która uzasadnia udzielenie zwolnienia od kosztów sądowych.
Nie można, bowiem w tej sytuacji przyjąć, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów utrzymania. Strona skarżąca wskazywała co prawda, że nawet posiadanie na rachunku bankowym kwoty przewyższającej wysokość wpisu sądowego, nie może oznaczać automatycznie, że skarżąca posiada dostateczne środki na opłacenie tego wpisu. Nie mniej w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, konieczność regulowania zobowiązań wobec pracowników i innych należności, nie może oznaczać, że skarżąca nie powinna przeznaczać środków finansowych na uiszczenie wpisu sądowego.
W konsekwencji należało uznać, że jej sytuacja finansowa pozwala na uiszczenie wpisu od skargi, a zatem brak jest podstaw uwzględnienia wniosku o przyznanie jej prawa pomocy. Co do, podniesionej w zażaleniu kwestii nieustosunkowania się przez Sąd do zarzutu skierowanego do wcześniejszego postanowienie Referendarza sądowego, należy przypomnieć, że stosownie do treści art. 260 p.p.s.a w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie to traci moc a wniosek podlega rozpoznaniu przez sąd. Skoro, więc postanowienie to utraciło moc, to nie zachodziła potrzeba rozważania zarzutów skierowanych do niego. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.