Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2010 r., III SA/Wa 723/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu D. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego.
Z uzasadnienia wynika, że skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika-radcy prawnego. W formularzu PDF strona wyjaśniła, że w K. nikt nie chce się podjąć prowadzenia sprawy przeciwko organom podatkowym. Skarżący wyjaśnił także, że mieszka wraz z żoną. Ich łączny dochód wynosi 12 660 zł, przy czym jest to dochód teoretyczny, bowiem żona skarżącego od października 2009 r. nie otrzymuje wynagrodzenia za pracę. Skarżący posiada mieszkanie i akcje, których wartość określił jako zmienną, wynoszącą od 5000-7000 zł. W kolejnych pismach pełnomocnik skarżącego - I. S. wyjaśniła, że skarżący jest rehabilitowany w prywatnej służbie zdrowia, gdyż w państwowej zbyt długo oczekiwałby na zabiegi. Leczenie to jest drogie. Wyjaśniła także, że skarżącemu przedłużono wypłatę renty chorobowej do czerwca 2010 r., w 2009 r. osiągnął z tego tytułu dochód w wysokości 5 279,50 zł. Dodatkowo w okresie od stycznia do marca 2009 r., gdy strona przebywała na urlopie zdrowotnym, otrzymała przychód 6 186,39 zł. W latach 2007-2008 skarżący wielokrotnie przebywał w szpitalu i sanatorium, w 2009 r. wydał na rehabilitację 4 060 zł, ponadto poniósł koszty związane z prywatnymi wizytami lekarskimi i zakupem leków. Strona podniosła, że jest gotowa pokryć koszty wynagrodzenia radcy prawnego.
Postanowieniem z dnia 17 maja 2010 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
W sprzeciwie od tego postanowienia i pismach uzupełniających sprzeciw strona skarżąca ponownie wyjaśniała, że podjęła już próby zlecenia sprawy radcy prawnemu na własną rękę, ale albo żądano zbyt wysokiego wynagrodzenia (1000 zł za sporządzenie skargi kasacyjnej), albo jedynie obiecywano podjąć czynności i nie robiono nic.
Wojewódzki Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę po wniesieniu sprzeciwu, przytoczył treść art. 245 i art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) i wyjaśnił, że z przepisów powyższych wynika, iż co do zasady strona, która posiada środki finansowe powinna partycypować w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady, wskazanej w art. 199 p.p.s.a. i stanowi przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może mieć zatem zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny istnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Strona wypełnia w tym celu odpowiedni formularz, a jeśli dane w nim wskazane nie są wystarczające dla oceny jej sytuacji finansowej i rodzinnej, winna na wezwanie sądu złożyć dodatkowe wyjaśnienia.
W tej sprawie skarżącego wzywano do złożenia dokumentów źródłowych, potwierdzających niewywiązywanie się pracodawcy żony z obowiązku wypłaty wynagrodzenia, stan zdrowia skarżącego, wysokość dochodów osiągniętych w poprzednim roku. Żądanie to zmierzało do wyjaśnienia rzeczywistej sytuacji strony, zwłaszcza w kontekście jej oświadczeń o gotowości zapłaty wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Strona nie nadesłała żądanych dokumentów, wyjaśniając, że są to sprawy osobiste (zaświadczenia o stanie zdrowia) i krępujące dla niej.
Opierając się na posiadanych informacjach Sąd ocenił zatem, iż strona jest w stanie pokryć koszty postępowania w zakresie związanym z działaniem profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny i wniosek oddalił.
W zażaleniu na to postanowienie pełnomocnik strony skarżącej stwierdził, że nie czytał uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, bowiem wiąże się to dla niego ze zbyt dużym stresem. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego na koszt skarżącego, a nie na koszt Skarbu Państwa. Stwierdził, że wobec gotowości opłacenia pełnomocnika sytuacja majątkowa skarżącego nie ma znaczenia. Pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że powodem złożenia wniosku jest niemożność znalezienia w mieście średniej wielkości radcy prawnego, który podejmie się prowadzenia sprawy przeciwko organom podatkowym. Strona zwracała się już o pomoc do Naczelnej Rady Adwokackiej, jednakże nie otrzymała pomocy.
Ponadto strona zwróciła uwagę, że jej sytuacja majątkowa jest zmienna. Do niedawna żona skarżącego zarabiała dużo i wystarczało to również na koszty leczenia skarżącego. Obecnie jej firma znajduje się na skraju bankructwa. Wypłacono wprawdzie zaległe wynagrodzenia, ale obecnie znowu wynagrodzenia nie są płacone na bieżąco, a uwagi na brak majątku firmy szanse na ich odzyskanie są znikome. Oszczędności, jakie ma skarżący i jego żona przeznaczone są zaś na przekształcenie własnościowego prawa do lokalu w odrębną własność.
W kolejnych pismach (z dnia 1 sierpnia 2010 r., z dnia 18 sierpnia 2010 r., 22 sierpnia 2010 r.,11, 12 i 14 i 19 września 2010 r.) pełnomocnik skarżącego odnosił się do sposobu załatwienia sprawy skarżącego i pełnomocnika przez organy podatkowe i sądy administracyjne. Ostatecznie podtrzymał zażalenie, podnosząc ponownie, że sytuacja majątkowa skarżącego uległa pogorszeniu z uwagi na bankructwo firmy zatrudniającej jego żonę. Podtrzymał także swoje oświadczenie o gotowości pokrycia kosztów pomocy prawnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasada jest zasada ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z tym postępowaniem (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy, przewidujące możliwość zwolnienia strony z całości lub części kosztów sądowych i przyznania jej pomocy profesjonalnego pełnomocnika na koszt Skarbu Państwa (art. 245 p.p.s.a.) jest wyjątkiem od tej zasady, mającym umożliwić osobom pozostającym w trudnej sytuacji majątkowej i finansowej dostęp do sądu i możliwość skorzystania z pomocy prawnej przy prowadzeniu sprawy (realizację zasady wynikającej z art. 45 ust.1 Konstytucji RP). Warunkiem przyznania prawa pomocy, w tym także prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego czy rzecznika patentowego jest wykazanie przez stronę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Powołany przepis, jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny nakłada zatem na stronę ubiegającą się o prawo pomocy obowiązek wykazania (udowodnienia), że mimo poczynienia daleko idących oszczędności, ograniczenia wydatków na potrzeby swoje i rodziny do niezbędnego minimum, nie jest w stanie pokryć w całości kosztów sądowych. To trudna sytuacja rodzinna, finansowa i majątkowa strony jest więc jedyną przesłanką, od której uzależniono przyznanie stronie prawa do ustanowienia fachowego pełnomocnika.
W celu wykazania swojej sytuacji majątkowej strona winna złożyć oświadczenie (na urzędowym formularzu) obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach oraz o stanie rodzinnym oraz o niezatrudnianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Gdy wskazane przez stronę dane nie są wystarczające do oceny jej sytuacji majątkowej bądź budzą wątpliwości, na żądanie sądu winna ona złożyć dodatkowe oświadczenie lub dokumenty źródłowe, potwierdzające jej sytuację majątkową, rodzinną i finansową (art. 255 p.p.s.a.).
W tej sprawie strona skarżąca złożyła wniosek na urzędowym formularzu, wskazując posiadany majątek, część dochodów i sytuację rodzinną oraz wyjaśniając, że ponosi wydatki związane z leczeniem w prywatnej służbie zdrowia. Mimo wezwania Sądu nie przedstawiła jednak dokumentów źródłowych, potwierdzających te dane, w tym także dokumentów potwierdzających dochody osiągane w latach ubiegłych i fakt nieotrzymywania poborów przez żonę skarżącego obecnie. Z wyjaśnień udzielanych w toku postępowania wynikało, że strona posiada oszczędności (nie wskazano ich wysokości), przeznacza je jednak na inny cel (związany z przekształceniem prawa do lokalu mieszkalnego) niż koszty sądowe. Trafnie zatem przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny, że strona nie spełniła przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uprawniających do przyznania jej prawa pomocy, a mianowicie niemożności poniesienia kosztów sądowych w pełnej wysokości z uwagi na niedostatek.
Potwierdza to zresztą sama strona skarżąca, składając poprzez swojego pełnomocnika oświadczenia o gotowości pokrycia wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego dla niej z urzędu z własnych środków. Jak wskazano wyżej, prawo pomocy w zakresie częściowym przyznawane jest jedynie osobom, które nie mogą ponieść kosztów sądowych w pełnej wysokości, bowiem wówczas zabrakłoby im środków koniecznych na zakup żywności, poniesienia koniecznych opłat związanych z codziennym życiem. Jeśli zaś strona dysponuje oszczędnościami, to fakt, że zamierza je wydać na inny cel niż konieczne utrzymanie siebie i rodziny i koszty sądowe, nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy.
Nie uzasadniają także przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika trudności w jego znalezieniu, na jakie powołuje się strona. P.p.s.a., wprowadzając tzw. przymus adwokacki przy sporządzaniu skargi kasacyjnej nie daje jednocześnie sądowi administracyjnemu ani prawa, ani tym bardziej nie nakłada na niego obowiązku wyznaczania na wniosek strony konkretnego fachowego pełnomocnika i obligowania go do reprezentowania strony. Także przyznanie stronie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika ogranicza się w istocie do zobowiązania się Skarbu Państwa do pokrycia wynagrodzenia i wydatków tego pełnomocnika, nie oznacza zaś możliwości nakazania konkretnej osobie podjęcia się prowadzenia spraw strony w określony sposób. Przyznając stronie prawo pomocy sąd bowiem zwraca się do właściwego organu samorządu adwokackiego, radcowskiego, doradców podatkowych czy rzeczników patentowych, który wskazuje konkretną osobę (art. 253 p.p.s.a.).
Tylko te organy są też władne dokonać ewentualnej zmiany tej osoby. Ingerencja sądu byłaby naruszeniem samodzielności wykonywania zawodów zaufania publicznego. Zauważyć także należy, ze zarówno radca prawny (art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - Dz.U. z 2010 r., Nr 10, poz. 65), jak i adwokat mają prawo odmówić udzielenia pomocy prawnej tylko z ważnych powodów (art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r, o adwokaturze - Dz.U. z 2009 r., Nr 146, poz. 1188 ze zm.), zaś organy samorządowe, zrzeszające osoby wykonujące te zawody czuwają nad prawidłowym wykonywaniem obowiązku świadczenia pomocy prawnej. Pomoc prawna oznacza służenie stronie fachową wiedzą.
Z tych względów zażalenie skarżącego jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw należało oddalić na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.