Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania M.J. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji M. J. w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczył, że na skutek prowadzonych przeciwko niemu postępowań egzekucyjnych utracił płynność finansowa i zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą. Pozostaje w separacji z żoną i nie osiąga żadnych dochodów ani nie posiada majątku poza domem o pow. 50 m², wymagającym remontu. Nie posiada żadnych rachunków bankowych. Pozostaje na utrzymaniu matki i ma problemy zdrowotne. Do wniosku dołączył min. zeznanie podatkowe za 2010 r. wykazujące stratę.
Oceniając zasadność wniosku Sąd wskazał na treść art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270) – dalej: p.p.s.a. – z którego wynika, że przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na tle tych przesłanek, w jego ocenie wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. W pierwszej kolejności Sąd zauważył, że wpis sądowy od skargi kasacyjnej, będący jedyną opłatą, do której uiszczenia jest na obecnym etapie postępowania zobowiązany skarżący, wynosi w niniejszej sprawie 100 zł i stanowi najniższą tego rodzaju opłatę obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wpis od skargi w analogicznej wysokości został już uprzednio w rozpatrywanej uiszczony.
W ocenie Sądu skarżący nie wykazał przyczyn pozwalających stwierdzić, że nie jest w stanie obecnie ponieść kosztów wpisu i konkluzji tej nie podważa twierdzenie, że wpis od skargi uiścił jego syn. Sąd odnotował także, że w niniejszej sprawie i szeregu innych toczących się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach reprezentuje go pełnomocnik z wyboru - radca prawny. Sąd zwrócił uwagę na nieprecyzyjne wykonanie wezwania referendarza sądowego o udokumentowania wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Wśród takich wydatków pełnomocnik skarżącego wskazał jedynie na rachunki za energię elektryczną, wynoszące około 50 zł miesięcznie i oświadczył, że skarżący nie posiada faktur za zakup opału, gdyż wraz z matką kupują węgiel w sezonie grzewczym w małych ilościach, sukcesywnie w miarę potrzeby. Nie została przy tym przez stronę podana choćby przybliżona kwota, jaką zmuszona jest ona wydatkować na opał w sezonie grzewczym.
Brak jest także jakichkolwiek informacji oraz dokumentów dotyczących wysokości opłat z tytułu dostawy wody, gazu, wywozu nieczystości, kwot uiszczanych z tytułu podatku od nieruchomości, czy też ewentualnego użytkowania telefonu. Opłaty te stanowią, zaś normalne koszty, związane z utrzymaniem domu, a właścicielem takiego jest skarżący. W ocenie Sądu miesięczne wydatki, jakie obowiązany jest ponosić skarżący z tytułu prowadzenia gospodarstwa domowego muszą być w istocie wyższe, aniżeli wynika to z przedstawionych przez jego pełnomocnika oświadczeń. Z akt sprawy dodatkowo wynika, że skarżący ponosi comiesięczne koszty leczenia (kserokopie recept), wynoszące około 100 – 200 zł. W związku z powyższym istnieje wątpliwość, dotycząca źródła finansowania tych opłat i kosztów, skoro pełnomocnik podaje, że skarżący nie posiada żadnych dochodów a pomaga mu finansowo matka, otrzymująca świadczenie (rentowe bądź emerytalne) w wysokości niewiele przekraczającej 630 zł. Sąd zaakcentował, że użyte przez ustawodawcę w art. 246 § 1 p.p.s.a. określenie "gdy wykaże" należy rozumieć w ten sposób, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy.
Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane i to w jej interesie leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych bądź przedstawienie ich w sposób niekompletny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla niego rozstrzygnięcia. Wskazane uprzednio wątpliwości i mankamenty dowodowe, w ocenie Sądu, nie pozwalają na rzetelną ocenę sytuacji majątkowej skarżącego, co oznacza, że nie wykazał on spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego zarzucił naruszenie przez Sąd przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi mające istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności art. 245 § 3 i art. 246 § 1 p.p.s.a. polegające na przyjęciu, że skarżący nie udowodnił, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. W uzasadnieniu podniósł, że skarżący jest osobą ubogą, nie posiada majątku ani dochodów i leczy się psychiatrycznie. Wpis od skargi uiszczony został z konta syna (na dowód czego dołączono do zażalenia zaświadczenie o przelewie). Skarżący nie dostarczył rachunków za opłaty związane z utrzymaniem mieszkania bo ich nie posiada, podobnie jak rachunków na zakup opału. Opał kupuje wspólnie z matką a umów z dostawcami mediów nie zawierał.
Skarżący posiada zadłużenia związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, które są egzekwowane. Nie posiada zdolności kredytowej i nie może uzyskać pożyczki. W ocenie autora zażalenia fakt posiadania pełnomocnika z wyboru nie jest okolicznością która mogłaby stanowić przesłankę odmowy przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący udokumentował, zaś że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w kwocie 100 zł. bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym (pkt 1) lub częściowym (pkt. 2).Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania a w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym stanowi wyjątek od, wynikającej z art. 199 p.p.s.a., zasady ponoszenie przez strony kosztów związanych z własnym udziałem w sprawie. Jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskującym o jego przyznanie. Jest on zatem zobowiązany do szczegółowego wykazania swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej, udokumentowania uzyskiwanych dochodów, posiadanego majątku i oszczędności oraz ponoszonych wydatków, zarówno na utrzymanie swoje i rodziny, jak również na inne cele. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające, jest ona obowiązana złożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a) Rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji miał, więc obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku i późniejszych oświadczeniach okoliczności oraz do materiału dowodowego zebranego w sprawie i w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wszystkim tym wymogom sprostał.
Sąd szczegółowo, wnikliwie i rzetelnie rozważył informacje zawarte we wniosku skarżącego, jak również dodatkowe informacje jego pełnomocnika złożone w trybie art. 255 p.p.s.a. oraz przedłożone dokumenty pod kątem przesłanek istotnych dla rozstrzygnięcia wniosku. Rozważania te znalazły szczegółowe odzwierciedlenie w logicznych wywodach zawartych w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia. Odmowę przyznania prawa pomocy Sąd oparł na stwierdzeniu, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stanowisko to jest w pełni uzasadnione w świetle wykazania przez ten Sąd, że wydatki skarżącego przekraczają znacznie te deklarowane a wykazuje on brak majątku i dochodów.
Należy podkreślić, że to do oceny Sądu należy uznanie, czy strona wykazała, że spełnia stosowne przesłanki przyznania prawa pomocy. Skoro w niniejszej sprawie strona niewątpliwie nie przedstawiła pełnych danych na temat ponoszonych wydatków i źródeł ich finansowania, to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Należy zgodzić się z twierdzeniem autora zażalenia, że fakt korzystania z pełnomocnika z wyboru nie stanowi ustawowej przesłanki do odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Tyle tylko, że Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy z wyżej omówionych powodów a do tej okoliczności odniósł jedynie ubocznie. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.