Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, w sprawie o sygn. akt I SA/Rz 868/11, oddalił wniosek W. Ć. – nazywanego dalej "Skarżącym", o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Jak wywiedziono w motywach orzeczenia, Skarżący nie wykazał, że nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów sądowych. W ocenie sądu, oświadczenie Skarżącego o stanie majątkowym jest nieprawdziwe. Do powyższego wniosku sąd pierwszej instancji doszedł w wyniku porównania kwoty, jaką dysponuje Skarżący wraz z matką, na której jest utrzymaniu, i wydatków wymienionych w oświadczeniu o stanie osobowym i majątkowym. Wynika z niego, że po dokonaniu opłat związanych z mieszkaniem Skarżącemu i jego matce pozostaje 300 zł na pokrycie pozostałych potrzeb życiowych.
Sąd nie dał wiary Skarżącemu, że nie ponosi innych, aniżeli wymienione w oświadczeniu, kosztów – chociażby wydatków na odzież i leki. Tym samym, Skoro wydatki Skarżącego przewyższają jego dochody wskazane w oświadczeniu, pokrywać je musi z innych źródeł. Z uwagi na powyższe, sąd nie dał wiary wyjaśnieniom Skarżącego, że ani on, ani jego matka nie mają oszczędności. Z akt sprawy wynika bowiem, że matka Skarżącego dysponowała majątkiem po zmarłym mężu, a sam Skarżący posiadał rachunek bankowy, na którym znajdowały się znaczne kwoty.
Skarżący odwołał się od powyższego postanowienia do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W zażaleniu podniesiono zarzut naruszenia art. 254 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a.". W uzasadnieniu Skarżący podniósł, że z uwagi na swoją sytuację majątkową nie jest wstanie uiścić kosztów sądowych w wysokości 777 zł. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienie i orzeczenie co do istoty, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Zażalenie jest zasadne i podlega uwzględnieniu. Wbrew temu co twierdzi sąd pierwszej instancji, przedstawione przez Skarżącego okoliczności faktycznie przemawiają za wnioskiem, że poniesienie kosztów postępowania będzie wiązało się dla Skarżącego z "uszczerbkiem utrzymania koniecznego siebie i rodziny", o którym jest mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Zauważyć należy przede wszystkim, że sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy związany jest przesłankami zawartymi w art. 246 § 1 P.p.s.a.: brakiem zdolności do poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania (zwolnienie w zakresie całkowitym) lub brakiem zdolności do poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (zwolnienie w zakresie częściowym). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., następuje zatem gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Oznacza to, że sytuacja ta ma charakter wyjątkowy i stosowana jest tylko w przypadkach osób znajdujących się w szczególnej sytuacji.
Odnosząc powyższe uwagi do niniejszej sprawy zauważyć należy, że argumentacja zaskarżonego postanowienia w niezrozumiały sposób miesza kwestię ewentualnego osiągnięcia przez Skarżącego przychodów, których nie ujawnił i nie opodatkował, z kwestią zdolności poniesienia kosztów sądowych bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ocena, dokonana przez sąd pierwszej instancji, informacji udzielonych w oświadczeniu jest rażąco niespójna i sprzeczna z zasadami logicznego rozumowania. Skarżący podał, że wraz z matką utrzymuje się za kwotę 1041,83 zł miesięcznie. W ograniczonym zakresie – dotyczącym jedzenia i transportu – Skarżący korzysta z pomocy znajomych. Pośród wydatków wskazano między innymi koszty związane z mieszkaniem (w przybliżeniu 660 zł) oraz żywnością i środkami higieny (300 zł). Na Skarżącym ciąży także obowiązek alimentacyjny – chociaż jak z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika ostatniej wpłaty na fundusz alimentacyjny Skarżący dokonał w styczniu 2012 r. Z powyższego zestawienia sąd wyprowadził następujące wnioski: dwie dorosłe osoby nie są wstanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb za jedyne 300 zł miesięcznie; Skarżący wraz z matką muszą ponadto ponosić inne, nie wskazane w oświadczeniu wydatki.
Na ich podstawie sformułowano dalej idący wniosek: skoro wydatki Skarżącego i jego matki są wyższe aniżeli wynikałoby to z oświadczenia o stanie majątkowym, w ich dyspozycji muszą pozostawać środki, których nie ujawniają, a którymi pokrywają różnicę pomiędzy opisanymi i faktycznie ponoszonymi wydatkami.
Rzecz jednak w tym, że zagadnienie nieujawnionych źródeł przychodów, które stanowi główny przedmiot sprawy, nie podlega rozstrzygnięciu w postępowaniu wpadkowym – jego przedmiotem jest tylko i wyłącznie ustalenie, czy Skarżący uprawdopodobnił wystąpienie przesłanek do częściowego zwolnienia od kosztów postępowania sądowego. Wobec powyższego, rozumowanie sądu pierwszej instancji i stanowisko przezeń zajęte pozostaje w sprzeczności z sensem instytucji opisanej w art. 243 P.p.s.a., bowiem na tle niniejszej sprawy prowadzi ono do sytuacji, w której każdej osobie pozostającej w znacznym niedostatku należałoby odmówić prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Skarżący w wystarczającym stopniu udokumentował i przedstawił ponoszone wydatki. Podzielić należy przy tym pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt II FZ 309/12, które dotyczyło tej samej sprawy, że "niewykazanie przez niego (Skarżącego) wydatków tzw. okazjonalnych, nie może być podstawą do zakwestionowania całości jego oświadczenia".
Z tych powodów należało, na podstawie art. 188 w zw, z arrt 197 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzec jak w sentencji.