Uzasadnienie
Postanowieniem z 28 września 2009 r., sygn. akt I SA/Kr 638/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek K. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 2 lutego 2009 r. w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu podatku od spadków i darowizn.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, miesięczny dochód z tytułu świadczenia rentowego oraz czynszu z umów najmu wynosi 1.701,08 zł, a w skład posiadanego majątku wchodzi mieszkanie o pow. 24 m2. Skarżący podniósł, iż jest osobą samotną, a przebyte w dzieciństwie zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych spowodowało upośledzenie sprawności fizycznej i umysłowej ze znacznym upośledzeniem funkcji mowy. Koszty związane z leczeniem kształtują się średniomiesięcznie na poziomie 100-200 zł. Koszty związane z utrzymaniem lokalu w skali miesiąca wynoszą średnio 230 zł. Obok świadczenia rentowego skarżący dodatkowo uzyskuje dochód z najmu lokali mieszkalnych (ok. 600 zł miesięcznie). Z tego tytułu uzyskał on w roku 2007 dochód w wysokości 7.452,83 zł. W ramach uzupełnienia wniosku przedłożono oświadczenie wnioskodawcy o braku konta bankowego, kserokopię zeznania podatkowego za 2008 r. oraz 10 umów najmu zawartych przez skarżącego z najemcami mieszkań położonych w budynku przy ul. M. [...] w K., stanowiącym własność skarżącego.
W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego wskazano, że skarżący jest pięćdziesięcioośmioletnim inwalidą I grupy, który mieszka samotnie w budynku mieszkalnym znajdującym się w bardzo złym stanie technicznym. Z uwagi na niewielkie dochody skarżącego do 3 stycznia 2002 r. w budynku nie były przeprowadzane gruntowne remonty, a prace remontowe ograniczały się do niezbędnego zabezpieczenia fragmentów budynku zagrażających jego mieszkańcom. Niski standard mieszkań oraz położenie kamienicy w niebezpiecznej i zaniedbanej części miasta składają się na niski dochód z tytułu najmu. W załączeniu do sprzeciwu przedłożono dokumenty obrazujące, w jaki sposób zmieniały się na przestrzeni lat 2002-2009 wysokości stawek czynszowych za wynajem lokali w budynku skarżącego.
W ocenie pełnomocnika skarżącego przychód z tego tytułu nie kompensuje skarżącemu wszystkich jego wydatków w takim stopniu, by można było stwierdzić, że uiszczenie przez niego wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie nie spowoduje żadnego uszczerbku w jego koniecznym utrzymaniu. Po uwzględnieniu miesięcznych kosztów leczenia (100-200 zł) i utrzymania mieszkania (ok. 230 zł) skarżącemu na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i godnych warunków bytu pozostaje 1.300 zł. Podkreślono konieczność wykonywania niezbędnych prac zabezpieczających i remontowych, które pochłaniają znaczną część dochodów skarżącego.
Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w świetle zasad doświadczenia życiowego przy uwzględnieniu przeciętnych kosztów utrzymania osób żyjących w warunkach miejskich pozostająca do dyspozycji skarżącego (po opłaceniu mediów i kosztów leczenia) kwota 1.300 zł powinna wystarczyć mu na uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 100 zł. Dokonując takiej oceny Sąd I instancji miał na względzie stan zdrowia skarżącego i związane z tym potrzeby oraz konieczność czynienia niezbędnych inwestycji na przysługującej mu nieruchomości. Wskazano, że choć dochód w kwocie 1.700 zł nie może być postrzegany jako wysoki, nie jest on niski na tle reszty społeczeństwa w wieku emerytalnym, gdyż wielu ludzi w podeszłym wieku dotkniętych różnorakimi schorzeniami musi egzystować dysponując miesięcznie kwotami nieprzekraczającymi 1.000 zł. Tego typu zrelatywizowanie sytuacji skarżącego wskazuje, iż jego wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, a konieczność uiszczenia należnego wpisu nie spowoduje jakiegokolwiek uszczerbku w koniecznym utrzymaniu skarżącego.
Sąd I instancji wskazał też na to, że dalece niewystarczający jest opis średniomiesięcznych obciążeń finansowych. Reprezentujący stronę profesjonalny pełnomocnik winien był zadbać choćby o przykładowe wyliczenie bieżących wydatków, nie mówiąc już o dołączeniu do wniosku przykładowych rachunków czy faktur, zwłaszcza że konieczność dokonywania okresowych remontów nieruchomości wymaga zakupu odpowiednich materiałów budowlanych i zatrudnienia wykwalifikowanych fachowców. Nie przybliżono także we wniosku kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem skarżącego w odniesieniu do jego stanu psychofizycznego.
W tej sytuacji Sąd uznał, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).
W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł o jego uchylenie i załatwienie sprawy zgodnie z wnioskiem, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podtrzymując dotychczasową argumentację podniósł, iż o złym stanie technicznym budynku świadczy decyzja o jego przeznaczeniu do rozbiórki, a pomimo pozornej zasobności majątku skarżącego nie posiada on w chwili obecnej środków, które mógłby przeznaczyć na opłacenie wpisu, ponieważ konieczność dokonywania comiesięcznych stałych wydatków skutecznie uniemożliwia mu wygenerowanie jakiejkolwiek kwoty nadwyżki finansowej.
W ocenie pełnomocnika strony niezasadne jest porównanie sytuacji jego mocodawcy z innymi emerytami – porównanie takie powinno być dokonane z sytuacją osób znajdujących się w podobnej do jego sytuacji. Do zażalenia dołączono kserokopie faktur i rachunków związanych z kosztami utrzymania i remontów nieruchomości (na ponad 5.300 zł, z tego część udokumentowanych wydatków poniesiona została w styczniu-lutym 2009 r., a część w okresie od czerwca do września 2009 r.), jak również dokument ubezpieczenia budynku wielorodzinnego ze stycznia 2009 r. (uiszczona składka w kwocie 420 zł), fakturę od optyka (z lipca 2009 r. na kwotę 507 zł) i fakturę wystawioną przez kancelarię adwokacką w związku ze sprawą o zasiedzenie (z kwietnia 2009 r. na kwotę 5.500 zł).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie miało uzasadnionych podstaw.
Zasadą jest, że od skarg na akty administracyjne pobiera się wpis (art. 212 § 1, art. 214 § 1, art. 220 § 1, art. 230 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Jednak na wniosek strony może jej być przyznane prawo pomocy (art. 243 § 1). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje jeśli wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2).
Skoro postępowanie w sprawach dotyczących prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, to do autora wniosku należy przekonanie sądu – wykazanie, że nie jest on w stanie ponieść koniecznych kosztów sądowych z przyczyn wskazanych w przepisie.
Zgodzić się należy z Sądem I instancji, iż skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki konieczne do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Zgodnie z treścią pism procesowych składanych w toku postępowania wnioskodawca, po odliczeniu ponoszonych przez niego miesięcznie kosztów leczenia i utrzymania mieszkania, dysponuje kwotą 1.300 zł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest to kwota pozwalająca zaoszczędzić 100 zł na uiszczenie wpisu sądowego w przedmiotowej sprawie. Ani treść zażalenia, ani załączona do niego dokumentacja nie wskazują na to, iż jest to w sytuacji skarżącego niemożliwe. W odpowiedzi na wyrażone przez Sąd I instancji wątpliwości w zakresie wysokości obciążających skarżącego wydatków dotyczących utrzymania nieruchomości, wyliczenia bieżących wydatków i dodatkowych kosztów związanych ze stanem zdrowotnym strony, pełnomocnik skarżącego dołączył do zażalenia szereg dokumentów. Stwierdzić należy, iż jedynie część z nich może być uznana za mającą znaczenie dla rozstrzygnięcia zażalenia. Chodzi tu zwłaszcza o wydatek na zakup okularów (ponad 500 zł), który skarżący poniósł w lipcu 2009 r. Niewątpliwie jest to wydatek obciążający budżet skarżącego, jednak na uwadze mieć należy, iż jest to koszt, który zasadniczo ponosi się raz na jakiś czas, a nie comiesięcznie.
Stąd też nie można uznać, iż brana pod uwagę w zaskarżonym postanowieniu kwota 1.300 zł pozostająca na utrzymanie skarżącego ulega stałemu zmniejszeniu o kwotę wynikającą z przedłożonej faktury. Jest to jedyny dokument dotyczący wydatków ponoszących przez wnioskodawcę ze względu na jego sytuację zdrowotną, a więc w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ze względu na niewykazanie dalszych wydatków w tym zakresie nie można przyjąć, iż kwota 1.300 zł jest nimi obciążona w stopniu uniemożliwiającym uiszczenie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie. Tym samym niezasadną jest też argumentacja zażalenia wskazująca na gorszą sytuację skarżącego względem innych emerytów w Polsce i ich sytuacji finansowej.
Okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie jest też wydatek poniesiony na pełnomocnika profesjonalnego w związku z inną sprawą sądową. Aczkolwiek faktura z tego tytułu opiewa na kwotę 5.500 zł, wydatek ten został poniesiony w kwietniu 2009 r., a nie wskazano, że obecnie w dalszym ciągu wydatki z tego tytułu obciążają kwotę pozostającą na utrzymanie skarżącego.
Większość dokumentów załączonych do zażalenia związana jest z kosztami utrzymania nieruchomości, której współwłaścicielem i zarządcą jest skarżący. Są to znaczne wydatki ponoszone cyklicznie, jednakże zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego pozostają one bez wpływu na ocenę zasadności zażalenia i wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niewątpliwie niezbędne prace zabezpieczające i remontowe są kosztowne, jednakże z zeznań podatkowych (zarówno zeznań rocznych, jak i deklaracji PIT-5 za maj 2008 r., zawartej w aktach administracyjnych sprawy – k. 102 w t. II) wynika, iż podana przez stronę i brana pod uwagę w przedmiotowym postępowaniu w zakresie badania przesłanek przyznania prawa pomocy kwota (600 zł) stanowi dochód z kamienicy czynszowej, już po uwzględnieniu kosztów uzyskania przychodów, do których z pewnością należy zaliczyć koszty utrzymania nieruchomości. Wniosek ten wspiera załączony do sprzeciwu wyciąg z zestawienia wysokości opłat uzyskiwanych za poszczególne części nieruchomości – z najaktualniejszego dokumentu obrazującego wysokość stawek za lipiec 2009 r. (k. 71-72 akt sądowych) wynika, iż uzyskiwane z tego tytułu przychody znacznie przekraczają sumę 600 zł. Nie można zatem podzielić stanowiska Sądu I instancji, iż koszty dokonywania okresowych remontów nieruchomości należy brać pod uwagę przy badaniu spełniania przez wnioskodawcę przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Strona wskazuje co prawda, iż koszty remontu kamienicy pochłaniają znaczną część jego dochodów, jednakże w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczność ta nie została w postępowaniu wykazana.
Podkreślić należy, iż prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową, a zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowoadministracyjnego (art. 199 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Stąd też, jak już wskazano wyżej, to do wnioskującego o przyznanie pomocy należy wykazanie, że zachodzą w jego przypadku okoliczności uzasadniające wyjątkowe traktowanie wynikające z art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W przedmiotowej sprawie wnioskodawca wskazał na to, że jego miesięczne dochody to 1.300 zł (po odliczeniu kosztów leczenia i utrzymania mieszkania), a nie wykazał, by suma ta podlegała obciążeniom w stopniu uniemożliwiającym poniesienie kosztów sądowych w zainicjowanej przez niego sprawie, zwłaszcza iż koszty te na obecnym etapie postępowania wynosi 100 zł. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego brak jest w takim wypadku podstaw do stwierdzenia, iż sytuacja finansowa usprawiedliwia uprzywilejowanie skarżącego przez zwolnienie go z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych i obciążenie kosztami postępowania sądowoadministracyjnego ogółu obywateli.
Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.