Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2015 r. sygn. akt I SA/Ol 703/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił M. K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, że skarżący zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych tj. wpisu od skargi kasacyjnej. Ze złożonego przez skarżącego formularza PPF wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz trojgiem dzieci w wieku 19, 17 i 14 lat. Prowadzi również działalność gospodarczą, z której uzyskuje miesięczny przychód w wysokości 5.486,45 zł brutto. Żona skarżącego zatrudniona jest w Zespole Szkół nr 3 w S. i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 3.958,78 zł, z czego potrącana jest przez komornika kwota 1.389 zł. Wnioskodawca wraz z żoną jest właścicielem domu o powierzchni 350 m2, z czego wykończona i zamieszkała część stanowi 150 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 100 ha.
Skarżący wskazał na konieczność uiszczenia zaległego podatku od towarów i usług w wysokości 60.000 zł co znacznie uszczupliło budżet rodzinny wnioskodawcy, ponadto wskazał na zajęcie komornicze z pensji żony z innego tytułu również w podatku od towarów i usług na kwotę 25.000 zł. Skarżący podniósł również okoliczność trudnej sytuacji w rolnictwie, niskie ceny na zboże i trzodę oraz niedochodową produkcję.
Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 21 maja 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy. Od tego orzeczenia wywiedziony został sprzeciw.
W uzasadnieniu przywołanego na wstępie postanowienia, Sąd I instancji stwierdził, że skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny - art. 246 p.p.s.a. § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwana dalej: "p.p.s.a.").
Pismem z dnia 18 czerwca 2015 r. pełnomocnik skarżącego wywiódł zażalenie od powyższego postanowienia. Wniósł w nim o jego zmianę i przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od wpisu od skargi kasacyjnej. Zarzucił naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. poprzez stwierdzenie, że skarżący nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu autor zażalenia podniósł, że Sąd I instancji w swym uzasadnieniu w żaden sposób nie pochylił się nad merytoryczną treścią wniosku skarżącego, pomijając całkowicie okoliczności podnoszone przez skarżącego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 i następnych p.p.s.a. stanowi gwarancję konstytucyjnej zasady prawa do sądu, jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych uniemożliwia ten dostęp. Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę w treści tego przepisu sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd administracyjny prawa pomocy jest obligatoryjne, gdy skarżący wykaże brak środków na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
O przyznaniu prawa pomocy na podstawie powyższego przepisu decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).
Z tego względu istotne znaczenie ma zawsze przeprowadzenie wyczerpującej analizy sytuacji materialnej wnioskującego o udzielenie prawa pomocy i pełne wyjaśnienie, czy przedstawione przez niego okoliczności mogą stanowić przeszkodę w poniesieniu przez niego kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd I instancji ocena sytuacji majątkowej skarżącego nie była dostatecznie wnikliwa. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd I instancji stwierdził, jedynie że: "Biorąc pod uwagę stan posiadania przez skarżącego majątku i osiąganych przez niego i jego małżonkę dochodów należy stwierdzić, że jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny". Jednakże dokonując takiej oceny nie wyjaśnił skąd posiada taką wiedzę. Podkreślić należy, że postanowienie o przyznaniu prawa pomocy powinno być wydawane przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej wnioskodawcy.
Analizując sytuację majątkową skarżącego Sąd zobowiązany był zbadać jego stan majątkowy z chwili złożenia wniosku oraz ocenić go w oparciu o zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy i wymienione na wstępie zasady. Natomiast ocena sytuacji majątkowej skarżącego dokonana została przez Sąd I instancji bez wcześniejszej jakiejkolwiek analizy dokumentów źródłowych. Lakoniczne stwierdzenie, że stan posiadania przez skarżącego majątku i osiąganych przez niego i jego małżonkę dochodów nie uzasadnia przyznania prawa pomocy jest niedopuszczalne. Skoro przepisy p.p.s.a. zobowiązują skarżącego do szczegółowego udokumentowania swojej sytuacji majątkowej, to jednocześnie zobowiązują Sąd do dokonania szczegółowej analizy sytuacji finansowej skarżącego.
Sąd I instancji powinien przedstawić w uzasadnieniu swój tok myślenia, który doprowadził go do podjęcia decyzji o nieprzyznaniu prawa pomocy. W kontrolowanym postanowieniu takiej analizy zabrakło. Ponadto należy wskazać na art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W świetle złożonego formularza wręcz konieczne wydaje się wyjaśnienie sytuacji wnioskodawcy co do dochodów z działalności gospodarczej oraz płatności bezpośrednich z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, a także bieżących kosztów utrzymania. Sam fakt posiadania nieruchomości nie może przesądzać o bezpodstawności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z tego względu Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę szczegółowo przeanalizuję sytuację skarżącego i w świetle takiej analizy dokona oceny zaistnienia przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.