Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 czerwca 2015 r. sygn. akt III SA/Po 261/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił M.B. (pkt 1) i P.B. (pkt 2) przyznania prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 29 grudnia 2014 r. w przedmiocie ustalenia łącznego zobowiązania pieniężnego za 2014 r.
Przedstawiając w uzasadnieniu stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia solidarnie wpisu sądowego od skargi w wysokości 270 zł Skarżący złożyli wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W wniosku Skarżący podali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. W małżeństwie obowiązuje ustrój wspólności majątkowej. Dochód miesięczny brutto rodziny to 1 750 zł z umowy o pracę Skarżącego. Skarżąca nie posiada żadnych dochodów pozostając na utrzymaniu męża. Skarżący są współwłaścicielami gruntów rolnych o powierzchni 57,2452 ha.
Ponadto posiadają do spłaty zobowiązania w wysokości około 900 000 zł, pozostałe po zakończeniu działalności gospodarczej w zakresie prowadzenia stacji kontroli pojazdów. Zobowiązania te spłacane są z przychodów z dzierżawy części budynków, w których była wykonywana działalność gospodarcza. Z przesłanych informacji wynika, że Skarżący posiadają nieruchomości położone (grunt 12.164 m², budynki 585 m², budynki stacji paliw - nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez spółkę "B." sp. z o.o.). Ponadto posiadają nieruchomość rolną o powierzchni 52,5452 ha - uprawa roślinna oraz las o powierzchni 4,7 ha. Skarżący zastrzegł, że nieruchomość przy ul [...] w Ś. nie jest jego własnością tylko jego matki, a on tylko tam zamieszkuje.
Skarżący oświadczył, że posiada rachunek. Prowadzi działalność gospodarczą, która opiera się wyłącznie na najmie pomieszczeń, zatrudnia dwie osoby - z czego jedna przebywa na urlopie wychowawczym. Skarżący jest pracownikiem i prokurentem w spółce "B." sp. z o.o. (dalej "Spółka"), która należy do syna Skarżących. Spółka prowadzi działalność gospodarczą w części budynków, które w przeszłości służyły do prowadzenia jego własnej działalności gospodarczej. Z tego tytułu uzyskuje przychód w wysokości 6 350 zł brutto miesięcznie.
Z przedłożonych zeznań podatkowych wynika, że w 2013 r. Skarżący uzyskał przychód w wysokości 17 625,91 zł, a z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał roczny przychód w wysokości 132 633,35 zł, ponosząc stratę w wysokości 215 488,21 zł. Natomiast w 2014 r. Skarżący uzyskał przychód w wysokości 22 525,10 zł, jednocześnie uzyskując roczny przychód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w wysokości 407 941,75 zł, ponosząc stratę w wysokości 24 104,07 zł. Skarżąca w 2014 r. uzyskała przychód w wysokości 1 773,86 zł. Z podatkowej księgi przychodów i rozchodów "Stacji Paliw Płynnych P.B." za 2014 r. wynika, że Skarżący uzyskał roczny przychód w wysokości 407 941,75 zł, ponosząc koszty jego uzyskania w wysokości 432 045,82 zł. Skarżący w 2015 r. uzyskał natomiast przychód w miesiącu styczniu w wysokości 8 311,96 zł, w lutym 9 139,18 zł oraz w marcu 9 414,68 zł, ponosząc jednocześnie wydatki w styczniu 24 963,99 zł, w lutym 24 130,71 zł oraz w marcu 21 643,84 zł. Skarżący wskazał nadto, że w ramach prowadzonej działalności rolniczej uprawia pszenżyto (25 ha) oraz pszenicę (20 ha).
Ze złożonego w tym zakresie oświadczenia wynika, że uzyskany przychód z wytworzonych płodów rolnych w 2014 r. wyniósł 100 000 zł, przy czym koszty prowadzenia działalności rolniczej w 2014 r. były następujące: zasiew - 33 000 zł, zbiory - 29 000 zł, uprawa - 59 000 zł, środki ochrony roślin - 12 000 zł, ubezpieczenie - 5 000 zł, podatek rolny i podatek od nieruchomości - 4 000 zł.
Skarżący przesłał także: 1) zawiadomienie z dnia 25 sierpnia 2014 r. Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. o zajęciu prawa majątkowego, w którym wykazano dochodzone przez organ egzekucyjny należności w łącznej wysokości 130 804,95 zł wraz z odsetkami naliczonymi na dzień zawiadomienia, 2) wezwanie do zapłaty [...] - z nieczytelną datą wezwania oraz jego przedmiotem, 3) umowę pożyczki w wysokości 200 000 zł, 4) zawiadomienie o wszczęciu egzekucji z dnia 16 września 2013 r. na wniosek [...] Bank [...] S.A. - należność główna w wysokości 103 703,54 zł i odsetki w wysokości 34 031,03 zł, 4) zawiadomienie Komornika przy Sądzie Rejonowym o zajęciu wierzytelności na rzecz "P." - z nieczytelnymi kwotami wierzytelności.
Skarżący posiada samochód Volkswagen Transporter 1,9 diesel, rok produkcji 1997, o deklarowanej wartości rynkowej 10 000 zł, naczepę cysternę ENERCO NC-32X, rok produkcji 1999, o deklarowanej wartości rynkowej 38 000 zł, ciągnik Białoruś, samochód Mercedes Benz S 600, rok produkcji 1994, o deklarowanej wartości rynkowej 1 000 zł, samochód Volkswagen Tiguan 2,0 TDI, rok produkcji 2009, o deklarowanej wartości rynkowej 50 000 zł.
Średniomiesięczne wydatki wnioskodawców zadeklarowano w następujący sposób: gaz, prąd - 460 zł, woda, kanalizacja - 60 zł, koszty związane z ogrzewaniem mieszkania - 350 zł; telefon - 150 zł; ubezpieczenie na życie - 60 zł, ubezpieczenie mieszkania - 70 zł, pozostałe wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego - 1.500 zł.
Sąd pierwszej instancji w pierwszej kolejności rozpoznając wniosek wskazał na art.199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a." oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. podnosząc, że instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto, zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach - z uwzględnieniem, z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony - jej możliwości finansowych.
Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba wykaże wystąpienie przesłanki braku zdolności do poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Takiej przesłanki w ramach rozpoznawanej sprawy Skarżący nie wykazali.
Sąd pierwszej instancji wskazał zatem, że wykazania tej przesłanki nie można utożsamiać ze wskazaniem na ujemny wynik rachunkowy prowadzonej działalności gospodarczej. Opłacalność prowadzonej działalności nie jest warunkiem wystarczającym dla przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. O potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów postępowania sądowego, decydują bowiem przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, które są skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą.
Jak wynika z informacji posiadanych przez Sąd, Skarżący - prowadzący wspólne gospodarstwo domowe - dysponują i obracają środkami pieniężnymi, które znacznie przekraczają wysokość wpisu od skargi (270 zł), a które nie wskazują na brak możliwości poniesienia także i pozostałych kosztów postępowania w sprawie. Wystarczy wskazać, że Skarżący w 2014 r. tylko z działalności gospodarczej, która zgodnie z jego oświadczeniem opierać się ma wyłącznie na wynajmie pomieszczeń - chociaż z przedłożonej na ten cel podatkowej księgi przychodów i rozchodów wynika, że dotyczy ona stacji paliw płynnych - uzyskał przychód w wysokości 407 941,75 zł. W 2015 r. przychód z tej działalności wyniósł natomiast w miesiącu styczniu 8 311,96 zł, w miesiącu lutym 9 139,18 zł oraz w miesiącu marcu 9 414,68 zł. Przychód tylko z tego źródła wielokrotnie przewyższa zatem obciążenia z tytułu kosztów sądowych oraz deklarowanych kosztów utrzymania koniecznego rodziny.
Sąd wskazał, że nie jest to jedyne źródło przychodów. Skarżący uzyskuje bowiem przychody także z działalności rolniczej na gruntach rolnych o powierzchni 45 ha (przychód ze sprzedaży wytworzonych płodów rolnych w 2014 r. wyniósł 100 000 zł), czy z umowy o pracę w Spółce (przychód z umowy o pracę w 2013 r. 12 788,84 zł, w 2014 r. 13 720).
W ocenie Sądu, fakt prowadzenia przeciwko Skarżącym postępowań egzekucyjnych nie może stanowić uzasadnienia dla zwolnienia ich od równolegle ciążącego na nich obowiązku poniesienia kosztów postępowania sądowego, w tym wpisu od skargi. Nie uzasadnia to potrzeby kredytowania stronie należnych opłat sądowych. Skarżący decydując się na wkroczenie na drogę postępowania sądowego powinni byli przewidzieć, że będzie wiązało się to z koniecznością uiszczenia wpisu oraz poniesienia innych kosztów tego postępowania.
W sprawie nie przekazano jednocześnie pełnych danych, które w sposób rzetelny przedstawiałyby sytuację majątkową i rodzinną. Przede wszystkim nie przedłożono wyciągów z rachunków bankowych (wyciągów dokumentujących obroty na kontach bieżących, kredytowych, pożyczkowych, leasingowych itp.). Nie przedłożono również ewidencji środków trwałych firmy Skarżącego, pomimo złożenia oświadczenia o jej przedłożeniu. Nie ujawniono wysokości dopłat otrzymanych z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa do prowadzonej działalności rolniczej. Skarżący konsekwentnie uchylają się od przekazania pełnych informacji dotyczących powiązań majątkowych i rodzinnych ze Spółką, która przynależy do ich syna. Powstanie tego podmiotu gospodarczego (Spółka została utworzona w 2009 r.) zbiega się z umniejszeniem przychodów Skarżącego z pozarolniczej działalności gospodarczej o 2 080 926,82 zł (sygn. akt III SA/Po 33/11).
Nadto Skarżący deklaruje, że nieruchomość położona w Ś. przy ul. [...] należy do jego matki. Tymczasem w wyjaśnieniach składanych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy prowadzonego na przełomie 2011 i 2012 r. wskazywał, że jego matka zmarła. Skarżący oświadczył wówczas, że dom należy do "jego nieżyjącej matki". Skarżący uchylają się także od wykazania, że zastosowane środki egzekucyjne są skuteczne, a zatem nie można przyjmować, że prowadzone postępowania egzekucyjne wykluczają możliwość poniesienia przez nich pełnych kosztów postępowania. Z przedstawionej dokumentacji nie wynikają deklarowane we wniosku o przyznanie prawa pomocy zobowiązania na kwotę 900 000 zł.
W zażaleniu Skarżący wniósł o uchylenie postanowienie i nadanie sprawie biegu.
W uzasadnieniu podnosząc, że tym postanowieniem Sąd dał dowód na to, że pokrzywdzony nie ma szans walczyć o swoje na legalnej drodze prawnej, a w związku z drastycznym spadkiem dochodów Skarżący nie jest w stanie uiścić opłaty od kosztów sądowych, a przez to zamknięta jest dla niego droga sądowa z uwagi na barierę finansową. Ponownie Skarżący podniósł, że jego sytuacja finansowa znacznie odbiega od przedstawionej przez Sąd, a dokonane ustalenia nie odzwierciedlają stanu faktycznego. Skarżący dalej postawił pytanie, jak więc ma dochodzić swoich praw, w sytuacji gdy nie stać go na opłacenie kosztów sądowych, a jego sytuacja pogorszyła się w wyniku wypadku jakiemu uległ i w związku z tym obecnie przebywa na rencie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu.
W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Nie powinna jednak ona uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a., następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy stwierdzić należy, że Sąd pierwszej instancji rozpoznając kolejny wniosek Skarżących zasadnie wziął pod uwagę dokonaną ocenę sytuacji materialnej Skarżących. Zaznaczając, że w tych warunkach Skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, nie podważając przy tym faktu, że Skarżący posiada liczne zobowiązania, w tym zaległości publicznoprawne - kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Strona powinna ponosić koszty postępowania, jeżeli dysponuje stałym miesięcznym dochodem i posiada znaczny majątek w postaci ruchomości i nieruchomości.
Słusznie stwierdził Sąd pierwszej instancji, że sytuacja rodzinna i majątkowa Skarżącego i jego małżonki nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie spowoduje zachwianie ich sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że nie będą oni w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Skarżący nie wykazali zatem, że nie są w stanie ponieść jakich kosztów sądowych, co zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu Skarżącego i jego rodziny.
Oceny tej Skarżący nie podważył w złożonym zażaleniu, które stanowi jedynie gołosłowną polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem Sądu pierwszej instancji. Skarżący ograniczył się jedynie do subiektywnych stwierdzeń, które nic nie wnoszą do sprawy. Jeśli Skarżący twierdzi, że stan faktyczny jest inny, niż przyjął Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, to należało w zażaleniu ten stan faktyczny opisać i przedstawić stosowne twierdzenia i dokumenty na poparcie swojego stanowiska. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny nie może odnieść się do tak sformułowanego zarzutu, bowiem nie wie, w jakim zakresie i jakie fakty z zaskarżonego orzeczenia Skarżący kwestionuje. W takiej sytuacji należy uznać, że Sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że Skarżący nie wykazał okoliczności, które mogłyby świadczyć o jego trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd pierwszej instancji w sposób jednoznaczny wskazał Skarżącemu, z jakich powodów odmawia mu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a Skarżący w swoim zażaleniu nie odniósł się do tych argumentów. Nie wyjaśnili wątpliwości, jakie pojawiły się w sprawie w odniesieniu do jego sytuacji finansowej, a na które wskazał Sąd w zaskarżonym postanowieniu.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. oddalił zażalenie.