Uzasadnienie
Postanowieniem z 8 grudnia 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił przyznania Skarżącej Z. H. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. O takim rozstrzygnięciu zadecydowało nieprzedstawienie na wezwanie Sądu dokumentów istotnych dla stwierdzenia rzeczywistych możliwości płatniczych Skarżącej. Sąd I instancji przypomniał o ciążącym na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy obowiązku wykazania, że jej sytuacja materialna uprawnia do skorzystania z tego prawa. Sąd I instancji zwrócił także uwagę na przyznaną mu na mocy art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), dalej powoływanej jako: "p.p.s.a.", kompetencję do wezwania strony do złożenia dodatkowych informacji lub dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Sąd I instancji wskazał, że z takiej możliwości w niniejszej sprawie skorzystał, co nie przyniosło jednak oczekiwanego rezultatu. Skarżąca nie przedłożyła bowiem wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych, w tym także związanych z prowadzoną przez każdego z nich działalnością gospodarczą. Za niewystarczające w tym zakresie Sąd I instancji uznał samo oświadczenie małżonków o braku środków na rachunku osobistym. Skarżąca nie przedłożyła również dokumentów księgowych (ewidencji przychodów) dotyczących wysokości osiągniętych w okresie ostatnich trzech miesięcy przychodów z prowadzonej przez nią osobiście działalności gospodarczej.
W ocenie Sądu I instancji dysponowanie dokumentami, do których złożenia Skarżąca została zobowiązana, umożliwiłoby prawidłową ocenę jej sytuacji majątkowej i w efekcie stwierdzenie, czy w istocie uzasadnia ona przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, że podane przez Skarżącą dane o sytuacji materialnej nie są wiarygodne. Dodał ponadto, że akcentowany przez nią fakt ponoszenia straty w działalności gospodarczej nie oznacza braku środków finansowych, gdyż strata jest jedynie wynikiem bilansowym.
W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- - art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 255 i art. 260 p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania Skarżącej prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych,
- - art. 163 § 1 i § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez Sąd I instancji nieprawidłowego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Skarżąca zarzuciła także naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP na skutek ograniczenia jej prawa do sądu, w wyniku bezzasadnej odmowy przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z tymi zarzutami Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Podzielić należy pogląd, że z użytego w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże" wynika, iż ciężar dowodu w zakresie powyższej przesłanki spoczywa na stronie. To strona zatem ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. Strona powinna więc należycie uzasadnić i udokumentować okoliczności, na które powołuje się we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli zawarte w nim oświadczenie strony okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Możliwość wezwania daje Sądowi przepis art. 255 p.p.s.a.
W niniejszej sprawie z możliwości tej Sąd I instancji skorzystał, uznając, że dane zawarte w formularzu PPF nie są wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia.
Jak wynika z akt sprawy wezwanie z 20 września 2010 r. precyzyjnie określało jakich oświadczeń oczekuje Sąd I instancji i jakie dokumenty miały zostać przedstawione. Chodziło mianowicie o przedłożenie wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych oraz rachunków prowadzonych na potrzeby wykonywanej przez każdego z nich działalności, a w przypadku ich nieposiadania chodziło o złożenie przez każdego z małżonków stosownego oświadczenia.
W odpowiedzi na wezwanie Skarżąca złożyła oświadczenie, że wraz z mężem posiadają prywatne konto bankowe, na którym nie ma środków.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tak sformułowana odpowiedź nie czyni zadość wspomnianemu wezwaniu. W wezwaniu tym była bowiem mowa o wszystkich posiadanych rachunkach bankowych, w tym związanych z działalnością gospodarczą małżonków. Wyciągów z tych ostatnich Skarżąca również nie przedłożyła. Co więcej nie uczyniła tego ani na etapie sprzeciwu, ani też zażalenia.
Uwagi powyższe należy także odnieść do dokumentacji księgowej. W wezwaniu wyraźnie wskazano, że chodzi o dokumentację obrazującą wysokość dochodu osiągniętego z działalności gospodarczej prowadzonej przez każdego z małżonków. Tym samym nie czyniło zadość temu wezwaniu nadesłanie podatkowej księgi przychodów i rozchodów dotyczącej firmy męża Skarżącej. Jak bowiem wynika z formularzy NIP-1 każdy z małżonków prowadzi działalność gospodarczą na własne nazwisko.
W tej sytuacji za prawidłowe należy uznać stanowisko Sądu I instancji przyjmujące, że na podstawie przedłożonych materiałów nie można ocenić w pełni sytuacji majątkowej Skarżącej. Tym samym nie można stwierdzić, że spełniła ona przesłankę przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Podobny – do zaprezentowanego wyżej – pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z 10 grudnia 2010 r. (II FZ 651 i 652/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej w skrócie: "CBOSA") oddalających zażalenia Skarżącej na postanowienia o odmowie przyznania jej prawa pomocy.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny za nietrafny uznał zarzut naruszenia art. 255 i art. 260 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł także podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Przede wszystkim niezrozumiałe w ocenie Sądu jest przytoczenie w ramach tego zarzutu art. 163 § 1 - § 2 p.p.s.a. W myśl tych przepisów postanowienia ogłoszone na rozprawie sąd uzasadnia, gdy podlegają one zaskarżeniu i doręcza stronom (§ 1). Z kolei postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu stronom. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem. Doręczając postanowienie należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (§ 2).
Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że oba przepisy zostały w sprawie prawidłowo zastosowane. Sąd I instancji doręczył odpis postanowienia pełnomocnikowi Skarżącej wraz z uzasadnieniem i pouczeniem o przysługującym środku zaskarżenia. Wprawdzie w piśmie z 14 grudnia 2010 r., przy którym dokonano tego doręczenia, zabrakło pouczenia o terminie i trybie wniesienia zażalenia, niemniej fakt terminowego jego złożenia we właściwym sądzie, oznacza, że uchybienie to nie może skutkować uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uznać należy, że nie jest on trafny. Sąd I instancji jasno wskazał, iż uchylenie się Skarżącej od przedstawienia żądanych dokumentów uniemożliwiło przeprowadzenie oceny jej sytuacji materialnej tak, by można było jednoznacznie stwierdzić, że poniesienie przezeń kosztów będzie wiązało się z uszczerbkiem w koniecznych kosztach utrzymania jej i jej rodziny.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uchylenie się od współpracy z Sądem I instancji nie może pozostać bez konsekwencji – z przytoczonego wyżej art. 255 p.p.s.a. wynika bowiem, że tryb ten uruchamiany jest wtedy, gdy dane zawarte we wniosku są niewystarczające lub budzą wątpliwości, a zatem nieuczynienie zadość wezwaniu powoduje, iż materiał, którym dysponuje Sąd, pozostaje niekompletny, a wątpliwości co do oświadczeń strony nie zostają wyjaśnione. Subiektywne przekonanie strony o zasadności jej wniosku przy równoczesnym nieodniesieniu się do kwestii uznanych przez Sąd za niewystarczająco wykazane, powoduje, iż wniosku nie można uwzględnić (por. postanowienie NSA z 26 listopada 2009 r., I FZ 385/09, CBOSA).
Istotnie rację ma Skarżąca, że w podstawie prawnej rozstrzygnięcia Sąd I instancji przytoczył art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. dotyczący przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, podczas gdy – jak wynika z formularza PPF - Skarżąca ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Tego rodzaju uchybienie nie miało jednakże wpływu na wynik sprawy. Zasadniczym powodem negatywnego rozpatrzenia wniosku Skarżącej było nieprzedstawienie żądanych dokumentów. Sąd I instancji nie oceniał więc wniosku pod kątem spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji należy wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego konsekwentnie podkreśla się, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją, której celem jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienie NSA z 13 sierpnia 2010 r. II FZ 398/10). Prawo dostępu do sądu nie jest jednak absolutne i może podlegać ograniczeniom. W swoim orzecznictwie zwraca na to również uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka. W orzeczeniu z 10 marca 2009 r. (Anakomba Yula przeciwko Belgii, skarga nr 45413/07, [w:] Europejski Trybunał Praw Człowieka, Wybór orzeczeń 2009, opr. M. A. Nowicki, LEX, Warszawa 2010, s. 160 i n.) przypomniał, że ograniczenie dostępu do sądu może być natury finansowej.
Wymogu wniesienia do sądu opłat nie można więc uważać za ograniczenie tego prawa. W przypadku niewypłacalności skarżącego skuteczne korzystanie z prawa do sądu umożliwia zwolnienie go z obowiązku wniesienia opłaty. Zwolnienie to może być udzielone z zastrzeżeniem spełnienia określonych warunków. Taka procedura selekcji jest dopuszczalna, gdyż zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu następuje z funduszy publicznych.
Skoro zatem art. 246 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy, a Skarżąca z obowiązku tego się nie wywiązała, to zarzut naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji nie mógł być uznany za trafny.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.