Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 25 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (sygn. akt I SA/Po 1073/13) oddalił wniosek A. A. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 23 sierpnia 2013 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r.
Wpis sądowy od skargi został określony na kwotę 5.298 zł.
Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że nie posiada środków, a także majątku oraz dochodu, z którego mógłby opłacić wpis sądowy od skargi. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną M., z 21-letnią córką A. i z 17-letnim synem M.. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Żona skarżącego posiada dom jednorodzinny, który stanowi jej wyłączną własność. Dochód miesięczny brutto małżonki wynosi "0", córki 400 zł, syna "0" zaś skarżącego 400 zł. Skarżący do wniosku załączył kserokopię: umowy o pracę z dnia 1 stycznia 2013 r., z której wynika, że córka skarżącego jest zatrudniona na umowę o pracę na czas nieokreślony na ¼ etatu za wynagrodzeniem brutto 400 zł, umowy o pracę z dnia 1 stycznia 2013 r., z której wynika, że skarżący jest zatrudniony na umowę o pracę na czas określony od 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. na ¼ etatu za wynagrodzeniem w wysokości 400 zł brutto.
W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku skarżący oświadczył, że jedynie jego żona posiada rachunek bankowy. Pozostałe osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają rachunków bankowych, a także lokat. Miesięczny koszt utrzymania określił na kwotę ok. 3.500 zł, w tym: wydatki na energię elektryczną 400 zł, telefon komórkowy 60 zł, gaz 600 zł, wodę i kanalizację 250 zł, telefon stacjonarny ok. 130 zł. Skarżący wyjaśnił, że żona nabyła na wyłączną własność dom na mocy ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w Obornikach w dniu 25 maja 2006 r. Małżonka, jak i dzieci, nie posiadają innego majątku aniżeli przedmioty codziennego użytku i osobiste. Nie posiadają także pojazdów mechanicznych, udziału w spółkach, nie uzyskują dochodów innych niż wymienione we wniosku.
Skarżący i jego dzieci nie prowadzą działalności gospodarczej. Córka studiuje na U.. w P.. Natomiast działalność gospodarczą prowadzi jego żona i jest to ślusarstwo usługowe. Skarżący oświadczył, że prowadzone są wobec niego postępowania egzekucyjne przez sądowy organ egzekucyjny, które okazały się bezskuteczne. Do wymienionego wyżej pisma skarżący załączył kserokopie zeznań rocznych podatkowych za 2011 i 2012 r. złożonych przez niego, żonę i córkę, wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego przez PKO BP dla Wielobranżowego Przedsiębiorstwa Usługowo – Produkcyjnego M. S. za okres od 1 listopada 2013 r. do 30 listopada 2013 r. Załączył również kserokopie: faktur za energię elektryczną, telefon, internet, wodę i ścieki, gaz, aktu notarialnego z dnia 8 czerwca 1994 r., z którego wynika, że w dniu 8 czerwca 1994 r. L. B. i Ł. B. darowali skarżącemu i jego żonie działkę nr 68/4 o pow. 1741 m² zabudowaną budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym i murowanym budynkiem gospodarczym, aktu notarialnego z dnia 22 marca 2006 r. ustanowieniu w małżeństwie skarżącego rozdzielności majątkowej, postanowienia Sądu Rejonowego w Obornikach z dnia 25 maja 2006 r., sygn. akt I Ns... o umorzeniu postępowania w sprawie z wniosku skarżącego o podział majątku wspólnego.
Z zawartej ugody przed tym sądem wynika, że żona skarżącego przejęła na wyłączną własność nieruchomość położoną w Bogdanowie Gmina O. stanowiącą działkę nr 68/4 o obszarze 1741 m², skarżący przejął natomiast na wyłączną własność nieruchomość stanowiącą działki o obszarze 2,1 ha.
Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2014 r. referendarz sądowy oddalił wniosek z uzasadnieniem, że na podstawie złożonych przez skarżącego oświadczeń i dokumentów nie wykazał przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych.
Po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że nie wykazał on w sposób niebudzący wątpliwości, że nie jest w stanie ponieść nawet częściowo kosztów postępowania.
Zdaniem Sądu skarżący przedstawiał tylko informacje i dokumenty mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. I tak skarżący mimo wezwania do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym za ostatnie 6 miesięcy, przedłożył tylko wyciąg rachunku firmowego jego żony za jeden miesiąc, t.j. za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 listopada 2013 r. Z przedłożonego wyciągu wynikało, że żona skarżącego posiada także osobisty rachunek bankowy, o którym skarżący nie wspomniał ani nie przedstawił z niego wymaganych wyciągów. Mimo wezwania nie podał także czy jego żona zatrudnia pracowników. Nie wyjaśnił też czy sam prowadzi działalność gospodarczą, jeżeli tak, to nie przedłożył szeregu dokumentów związanych z jej prowadzeniem, jeżeli natomiast nie prowadzi, to nie podał od kiedy.
Ponadto nie udzielił odpowiedzi na pytanie czy on albo osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym korzystają z pomocy opieki społecznej. Skarżący wyjaśnił, że żona nabyła na wyłączną własność dom na mocy ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w Obornikach w dniu 25 maja 2006 r. Z ugody tej wynika, że na jej mocy skarżący przejął na wyłączną własność nieruchomość położoną w U. Gmina O.stanowiącą działki o obszarze 2,1 ha. O nieruchomości tej skarżący nie wspomniał w swoim oświadczeniu. Nie wiadomo, czy nadal jest jej właścicielem, czy może ją sprzedał, a jeśli tak to co stało się z uzyskanymi ze sprzedaży środkami.
Skarżący oświadczył, że przeciwko niemu jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, ale nie nadesłał żadnego odpisu dokumentu, który by to potwierdzał. Oświadczył także, że jego żona i dzieci nie posiadają pojazdów mechanicznych. Tymczasem z nadesłanych przez skarżącego dokumentów tj. z ewidencji środków trwałych wynika, że na stanie firmy należącej do jego żony znajduje się samochód Toyota RAV 4, samochód został wprowadzony do ewidencji w dniu 10 sierpnia 2011r.
Z powodu niepełnej odpowiedzi skarżącego dotyczącej zwłaszcza sytuacji materialnej jego żony, Sąd uznał, że niemożliwe okazało się ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej samego skarżącego. Sąd dodał, że wnosząc sprzeciw od kwestionowanego rozstrzygnięcia i znając powody rozstrzygnięcia referendarza skarżący powinien dołączyć do sprzeciwu skierowanego do sądu żądane wcześniej przez referendarza dokumenty i wyjaśnienia. Jednakże tego nie uczynił. Powyższe dokumenty i informacje zdaniem Sądu były niezbędne do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego skarżącego. W tych okolicznościach w opinii Sądu niecelowe było ponowne wzywanie skarżącego o złożenie żądanych przez referendarza dokumentów i wyjaśnień.
Strona nie zgodziła się z opisanym wyżej postanowieniem i wniosła zażalenie zaskarżając je w całości. W jego uzasadnieniu wskazała, że uzyskuje wynagrodzenie za pracę rzędu 400 zł brutto miesięcznie. Jest to kwota niewystarczająca na pokrycie wpisu, nawet gdyby chciał uregulować go z pomocą żony. Przy czym podkreślił, że pozostaje z nią w rozdzielności majątkowej, a ona odmawia sfinansowania skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy.
W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy koniecznego wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (pkt 2).
Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód.
Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.).
W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Wojewódzki Sąd Administracyjny słusznie stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż spełniał przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym.
Mając bowiem na uwadze powyżej przywołane przepisy zważyć należy, iż instytucja prawa pomocy może zostać przyznana w wyjątkowej sytuacji, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Poprzez "wykazanie" należy rozumieć swoiste przekonanie Sądu co do zasadności przyznania prawa pomocy, objawiające się w szczególności przedstawieniem np. dokumentów, oświadczeń pozwalających Sądowi na pełny wgląd w sytuację majątkową osoby wnioskującej, które następnie poddana zostaje weryfikacji, celem zbadania, czy występują przesłanki konieczne do przyznania osobie wnioskującej prawa pomocy.
Dlatego tak ważnym z punktu widzenia wnioskodawcy jest czynne uczestniczenie w procesie weryfikacji jego sytuacji majątkowej, poprzez nadsyłanie odpowiednich dokumentów we własnym zakresie, jak również rzetelne odpowiadanie na wezwanie Sądu poczynione na zasadzie art. 255 P.p.s.a.
Przypomnieć należy, że zarządzeniem z dnia 10 grudnia 2013 r. Sąd wezwał stronę do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie stosownych dokumentów (karta 33-34 akt sądowych).
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący oświadczył, że przeciwko niemu prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, nie nadesłał jednak żadnego dokumentu potwierdzającego te czynności. Wezwany do nadesłania wyciągu z rachunków bankowych i lokat bankowych za ostatnie 6 miesięcy należących do niego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym przesłał jedynie wyciąg z rachunku firmowego żony za miesiąc listopad. Z przedłożonego wyciągu wynikało, że żona skarżącego posiada także osobisty rachunek bankowy, o którym skarżący nie wspomniał ani nie przedstawił z niego wymaganych wyciągów. Podkreślenia wymaga fakt, że mimo wezwania nie podał także czy jego żona zatrudnia pracowników, jak również nie wyjaśnił też czy sam prowadzi działalność gospodarczą, jeżeli tak, to nie przedłożył szeregu dokumentów związanych z jej prowadzeniem, jeżeli natomiast nie prowadzi, to nie podał od kiedy.
Ponadto nie udzielił odpowiedzi na pytanie czy on albo osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym korzystają z pomocy opieki społecznej. Odnosząc się zaś do kwestii posiadanych nieruchomości skarżący wyjaśnił, że żona nabyła na wyłączną własność dom na mocy ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w Obornikach w dniu 25 maja 2006 r. Z ugody tej wynika, że na jej mocy skarżący przejął na wyłączną własność nieruchomość położoną w U. Gmina O. stanowiącą działki o obszarze 2,1 ha. O nieruchomości tej skarżący nie wspomniał w swoim oświadczeniu. Nie wiadomo, czy nadal jest jej właścicielem, czy może ją sprzedał, a jeśli tak to co stało się z uzyskanymi ze sprzedaży środkami.
Te okoliczności sprawiają, że Sąd nie ma pełnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącego i nie może jej zbadać pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. Brak wiarygodnych i w pełni obrazujących sytuację finansową strony danych powoduje, że powstają wątpliwości co do rzetelności i prawdziwości okoliczności przywołanych przez nią. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że orzeczenie Sądu pierwszej instancji jest prawidłowe, zaś zażalenie jako bezpodstawne podlega oddaleniu.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji