Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 listopada 2007 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w sprawie o sygnaturze akt I SA/Po 1063/07, oddalił wniosek M. D. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 2 kwietnia 2007 roku w przedmiocie umorzenia postępowania podatkowego w podatku od spadków i darowizn. Sąd uzasadniając swoje stanowisko argumentował, że skarżąca wniosek o przyznanie prawa pomocy oparła na twierdzeniu, że nie posiada dochodów, które pozwoliłyby na zapłacenie kosztów sądowych, wynoszących w rozpoznawanej sprawie 500,00 złotych, a dotyczących wpisu od skargi. Skarżąca oświadczyła również, że jest studentką, nie pracuje i pozostaje na utrzymaniu rodziców.
Jednocześnie w treści urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że w skład jej majątku wchodzi mieszkanie o powierzchni 42,20 metrów kwadratowych oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,060 ha. W dalszej kolejności Sąd argumentował, że na wezwanie z dnia 27 lipca 2007 roku do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy M. D. oświadczyła między innymi, że jej ojciec prowadzi działalność gospodarczą w zakresie produkcji folii i opakowań foliowych oraz uzyskuje z tej działalności dochody. Matka zaś skarżącej uzyskuje dochody z gospodarstwa rolnego w wysokości około 160,00 złotych. Natomiast w odpowiedzi na wezwanie Sądu do określenia sytuacji zdrowotnej oraz zdolności zarobkowych ojca, skarżąca pismem z dnia 24 października 2007 roku wniosła o powołanie biegłego sądowego.
W tej sytuacji Sąd uznał, że nie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) dalej u.p.p.s.a., uzasadniające przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie, gdyż podatniczka nie wykazała, że opłacenie wpisu od skargi będzie wiązało się z uszczerbkiem jej koniecznego utrzymania.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego uchylenie oraz o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie. Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem Sądu zawartym w zaskarżonym postanowieniu, podatniczka domagała się powołania biegłego sądowego w celu ustalenia rzeczywistego stanu zdrowia jej ojca.
Rozpoznając niniejszą sprawę, Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zatem podlega oddaleniu. Stosownie do art. 246 §1 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, dalej u.p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. W rozpoznawanej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Przedstawiona powyżej treść przepisu art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a., nakłada na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy obowiązek wykazania poprzez uprawdopodobnienie spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie, od których istnienia ustawodawca uzależnia przyznanie prawa pomocy.
Z omawianej regulacji wynika wprost, że przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych, zależy od tego, czy strona wykaże, że partycypowanie w kosztach postępowania wiązałoby się z ryzykiem wystąpienia uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd administracyjny nie ma zatem, czego niesłusznie domaga się skarżąca wnioskując o powołanie biegłego, uprawnienia do poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, gdyż stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. możliwe jest jedynie dokonanie przez ten sąd oceny okoliczności wskazanych przez stronę.
Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym sądowi prawidłową ocenę stanu majątkowego, sytuacji rodzinnej oraz majątkowej strony, jest unormowanie zawarte w art. 255 u.p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 u.p.p.s.a, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak wynika jednak z tego przepisu, i w tym wypadku odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący. Rola Sądu ogranicza się tu jedynie do poinstruowania wnioskodawcy, jakimi środkami dowodowymi może on uprawdopodobnić zaistnienie okoliczności, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.
Pozwala to wysnuć wniosek, iż art. 255 ustawy w istocie ustanawia prawo ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy do uzupełnienia wniosku w przypadku, kiedy okoliczności w nim wskazane nie okażą się zdaniem Sądu wystarczające do uznania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. za uprawdopodobnione. W przypadku zatem, gdyby Sąd powziął wątpliwości, co do rzetelności oświadczeń strony, to powinien przeprowadzić postępowanie uzupełniające, co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Brak podjęcia przez Sąd stosownych działań, wynikających z dyspozycji art. 255 u.p.p.s.a., w sytuacji wyżej opisanej, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem. A contrario jednak – uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05, niepubl.). Wszystkie te czynności sądu mają na celu wykazanie przez stronę spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy.
W rozpoznawanej sprawie skarżąca ubiegając się o prawo pomocy oświadczyła, że jest studentką, nie pracuje oraz pozostaje na utrzymaniu rodziców. Wskazała, że jej matka uzyskuje dochody z gospodarstwa rolnego w wysokości około 160,00 złotych, natomiast ojciec uzyskuje dochody prowadząc działalność gospodarczą. Podatniczka nie określiła jednak wysokości tych dochodów. Jednocześnie oświadczyła, że koszty jej miesięcznego utrzymania wynoszą około 3.390,00 złotych. W tej sytuacji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu słusznie ocenił, że podatniczka w toku postępowania mającego na celu rozpoznanie jej wniosku o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych nie wykazała, że uiszczenie przez nią wpisu od skargi w kwocie 500,00 złotych spowoduje jej uszczerbek koniecznego utrzymania.
Odnosząc się z kolei do wniosku skarżącej o powołanie w rozpoznawanej sprawie biegłego w celu ustalenia dokładnego stanu zdrowia ojca podatniczki, należy wskazać, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi konieczność uzyskania wiadomości specjalnych, jakie przedstawiłby biegły. Sąd pierwszej instancji wezwał skarżącą w dniu 24 października 2007 roku w trybie art. 255 u.p.p.s.a. o wskazanie dodatkowych informacji w zakresie kosztów leczenia ojca, określenia, czy nadal wykonuje on działalność gospodarczą oraz czy pozostaje zdolny do pracy. Informacje te pozwoliłyby Sądowi uzyskać pełny obraz sytuacji rodzinnej oraz finansowej podatniczki z punktu widzenia treści art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. Nieprzedstawienie tych danych skutkowało natomiast, że Sąd rozpoznał wniosek uwzględniając wcześniej uzyskane informacje dotyczące sytuacji majątkowej oraz rodzinnej podatniczki. Najistotniejszą z ich, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego była, ta która dotyczyła orientacyjnych miesięcznych kosztów utrzymania skarżącej określonych przez nią na kwotę 3.390,00 złotych.
Wielkość ta w porównaniu z wysokością należnego w rozpoznawanej sprawie wpisu od skargi w kwocie 500,00 złotych wskazuje, że skarżąca jest w stanie uiścić w tej wysokość wpis bez koniecznego uszczerbku jej utrzymania. Rozpoznając bowiem wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 u.p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 tej ustawy, orzekł jak w sentencji.