Uzasadnienie
- 1. Postanowieniem z dnia 25 października 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 207/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił K. S. (dalej: Skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 2 lutego 2010 r., nr [...], wydaną w przedmiocie zryczałtowanego podatku od osób fizycznych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.).
- 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:
- 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Szczecinie stwierdził, że Skarżąca w związku ze skargą na w.w. decyzję Dyrektora IS z dnia 2 lutego 2010 r. złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, który następnie uzupełniła składając urzędowy formularz PPF.
- 2.2. Z treści zawartej w formularzu PPF wynikało, że Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z mężem S. S., a jedynym źródłem utrzymania rodziny jest jej emerytura w wysokości 1.243,93 zł. Mąż Skarżącej nie uzyskuje dochodów z zawieszonej do dnia 29 listopada 2010 r. działalności gospodarczej. Skarżąca nie wykazała żadnego majątku poza mieszkaniem o powierzchni 78,69 m² i garażem, nie wykazała też zasobów pieniężnych. Do wniosku Skarżąca załączyła kopię zawiadomienia ZUS z dnia 28 czerwca 2010 r., z którego wynika, że jej emerytura w wysokości 1.243,93 zł podlega zajęciu egzekucyjnemu (k. 43 akt WSA w Szczecinie). Pismo nie określa, z jakiego tytułu prowadzona jest egzekucja i jaka jest wysokość egzekwowanej kwoty.
- 2.3. Na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwano Skarżącą do złożenia dodatkowych wyjaśnień i przedłożenia dokumentów dotyczących jej sytuacji majątkowej i rodzinnej, wysokości dochodów, szczegółowo wymienionych w pismach sądowych z dnia 15 lipca i 18 sierpnia 2010 r. (k. 46 i 62 akt WSA w Szczecinie).
- 2.4. Skarżąca nie wykonała powyższego wezwania w całości, wobec czego postanowieniem z dnia 21 września 2010 r., wydanym przez Referendarza sądowego WSA w Szczecinie, odmówiono jej przyznania prawa pomocy.
- 2.5. W sprzeciwie od w.w. postanowienia Skarżąca, nie zgadzając się z oceną jej sytuacji majątkowej, oświadczyła, że nadal jest ona trudna z uwagi na egzekucję prowadzoną z emerytury. Do sprzeciwu Skarżąca nie dołączyła żadnych dokumentów.
- 3. Postanowienie WSA w Szczecinie:
- 3.1. Powołując się na treść art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 p.p.s.a. WSA w Szczecinie stwierdził, że wniosek Skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie wykazała ona, iż nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.
Przedstawione we wniosku dane okazały się być niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony oraz jej możliwości płatniczych. Natomiast Skarżąca, będąc dwukrotnie wzywana do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązała się należycie z nałożonego na nią zobowiązania, zaś wnosząc sprzeciw również nie przedłożyła brakujących dokumentów, co sprawia, że jej oświadczenia są w dalszym ciągu niepełne, bądź nie poddają się weryfikacji, a to z kolei uniemożliwia przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
- 3.2. Wskazując szczegółowo w.w. braki Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżąca nie złożył dokumentów potwierdzających wysokość zajęcia komorniczego jej emerytury, wysokości dochodów uwzględniających to potrącenie, ani dokumentów potwierdzających wysokość wydatków na utrzymanie, nie złożyła także dokumentów przedstawiających liczbę osób zameldowanych pod jednym adresem, które potwierdzałyby jej stan rodzinny. Powyższe braki uniemożliwiały, w ocenie WSA w Szczecinie, ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego Skarżącej. Natomiast przedstawione we wniosku dane budziły istotne wątpliwości co do kompletności i zgodności z rzeczywistością, wymagały zatem uzupełnienia w zakresie wskazanym w pismach sądowych z dnia 15 lipca i 18 sierpnia 2010 r. (art. 255 p.p.s.a.).
- 3.3. W ocenie Sądu pierwszej instancji Skarżąca dysponowała wystarczająco długim terminem, aby uzupełnić swój wniosek o brakujące dokumenty, tj.: (a) wykaz ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie rodziny, (b) zaświadczenia o korzystaniu lub nieskorzystaniu z pomocy społecznej, (c) zaświadczenia w urzędu gminy o liczbie zameldowanych ze Skarżącą osób w mieszkaniu, bądź w jakikolwiek sposób ustosunkować się do żądań. Treść sprzeciwu, w którym podtrzymując swój wniosek powołuje się na trudną sytuację oraz potrącenie egzekucyjne, świadczyły o tym, że Skarżąca nie ma zamiaru ujawniać pełnej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Bierna postawa strony spowodowała, że nie może ona oczekiwać pozytywnego załatwienia jej wniosku.
- 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:
- 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Szczecinie, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji i stwierdziła, że nie może zgodzić się z jego uzasadnieniem, ponieważ "... argumenty Sądu nietrafnie odzwierciedlają naszą sytuację materialną, która jest nadal trudna, ponieważ Urząd Skarbowy prowadzi wobec nas egzekucję".
- 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
- 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu.
Zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał na brak wypełnienia przez Skarżącą ciążącego na niej na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. WSA w Szczecinie prawidłowo zwracając uwagę na wątpliwości co do sytuacji materialnej Skarżącej, stwierdził brak podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z w.w. przepisem p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Prawidłowo powyższy pogląd przyjął w rozpoznanej sprawie Sąd pierwszej instancji.
5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie należy mieć na względzie okoliczność, że przed WSA w Szczecinie toczą się cztery postępowania wszczęte na skutek skargi Skarżącej lub jej męża. Ponieważ we wszystkich sprawach Skarżąca lub jej mąż wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, Sąd pierwszej instancji powinien był się odnieść do łącznej wysokości wpisów sądowych w w.w. sprawach. Oceniając bowiem zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy, udokumentowaną w aktach sprawy w postaci wniosku strony oraz - ewentualnie - dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.), do jednej ze składowych kosztów sądowych, tj. wysokości wpisu sądowego. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a.
Skarżąca oraz jej mąż są zobowiązani do uiszczenia w w.w. sprawach wypisów sądowych w łącznej kwocie 1.000 zł. Rozpoznając zażalenie Skarżącej, należy ocenić, czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo przeprowadził analizę sytuacji majątkowej Skarżącej.
5.3.1. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest bardzo lakoniczny. Uzasadniając go, Skarżąca stwierdziła tylko, że jest w trudnej sytuacji materialnej, ponieważ jej dochód brutto wynosi 1.243,93 zł (k. 42 akt WSA w Szczecinie). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasadnie więc Referendarz sądowy WSA w Szczecinie wezwał Skarżącą do przedłożenia dokumentów źródłowych, gdyż informacje zawarte we wniosku były niewystarczające dla oceny możliwości finansowych Skarżącej.
Wykonując wezwanie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie z dnia 15 lipca 2010 r. Skarżąca nadesłał odpis wspólnego zeznania rocznego jej i małżonka PIT-36 za 2009 r., z którego wynika, że za ubiegły rok podatkowy zadeklarowali przychody z emerytury Skarżącej w wysokości 13.459,30 zł, przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej jej męża w wysokości 0 zł, sumę pobranych zaliczek 823 zł, nadpłatę w kwocie 555 zł. Skarżąca przedłożył także: (a) wyciągi bankowe ze wspólnego rachunku bankowego w PKO SA małżonków za okres od 17 kwietnia 2010 r. do 16 lipca 2010 r., którego saldo wynosiło 742,19 zł oraz z rachunku męża w Banku Nordea za okres od 1 kwietnia 2010 r. do 30 czerwca 2010 r. z saldem końcowym w wysokości 0,00 zł, (b) kserokopię zaświadczenia Prezydenta Miasta S. z dnia 26 listopada 2008 r. o zmianie we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, z którego wynika, że mąż Skarżącej zawiesił działalność gospodarczą od 30 listopada 2008 r. do 29 listopada 2010 r.
Odpowiadając na kolejne wezwanie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie z dnia 18 sierpnia 2010 r. do nadesłania wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie, zaświadczenia z urzędu gminy o liczbie osób zameldowanych ze Skarżącą w mieszkaniu, które zajmuje; dodatkowego oświadczenia o stanie rodzinnym, tj. czy ze Skarżącą mieszkają inni członkowie rodziny (dzieci, rodzice) lub inne osoby, czy Skarżąca uzyskuje od tych osób środki pieniężne, w jakiej wysokości, czy osoby te partycypują w kosztach utrzymania mieszkania, w jakiej wysokości; zaświadczenia z właściwej do spraw opieki społecznej jednostki organizacyjnej gminy, czy Skarżąca i mąż korzystają z pomocy społecznej i czy ubiegali się o jej przyznanie w latach 2009 i 2010; oświadczenia, czy Skarżąca jest zadłużona z tytułu opłat za mieszkanie, Skarżąca w dniu 13 września 2010 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) złożył jedynie oświadczenie, że wydatki na utrzymanie wynoszą 400 zł miesięcznie, rodzina nie korzysta z żadnej pomocy, w tym pomocy społecznej, oraz nie zalega z żadnymi opłatami, choć są one płacone z opóźnieniami.
5.3.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, badając sytuację majątkową Skarżącej w oparciu o dokumenty zebrane w aktach sprawy, Sąd pierwszej instancji zasadnie stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie szczególnie istotne było (a) udokumentowanie wysokości potrącenia komorniczego z emerytury Skarżącej, (b) wysokości otrzymywanych przez nią dochodów oraz (c) przedłożenie dokumentów dotyczących wydatków na konieczne utrzymanie. Dopiero zestawienia tych wielkości umożliwiłoby bowiem dokonanie oceny możliwości płatniczych Skarżącej. Jest to ocena trafna także na etapie postępowania drugoinstancyjnego, gdyż w zażaleniu Skarżąca powołuje się jedynie na okoliczność prowadzenia wobec niej egzekucji administracyjnej przez Urząd Skarbowy. Jednakże nie wskazała wysokości kwoty zajęcia, ani jej nie uprawdopodobniła żadnym dokumentem źródłowym zarówno na etapie postępowania przed WSA w Szczecinie (mimo wezwania do tego przez Referendarza sądowego tegoż Sądu z dnia 15 lipca 2010 r.) jak i wnosząc zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Tym samym, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasadnie WSA w Szczecinie stwierdził, że w sprawie Skarżąca nie wykazała niemożności partycypowania w kosztach sądowych. Referendarz sądowy WSA w Szczecinie dwukrotnie wzywał Skarżącą do przedłożenia stosownych dokumentów źródłowych. Celem tych czynności było wypełnienie ciążącego na WSA w Szczecinie obowiązku oceny, czy przy uwzględnieniu znanych kosztów postępowania (tj. wpisów sądowych) sytuacja majątkowa Skarżącej uzasadnia zwolnienie jej od kosztów sądowych. Brak należytej reakcji po stronie Skarżącej uniemożliwił Sądowi pierwszej instancji dokonanie w.w. oceny, co znalazło odzwierciedlenie w treści zaskarżonego postanowienia.
5.4. Aprobując ocenę Sądu pierwszej instancji, że Skarżąca nie wywiązała się z ciążącego na niej na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.