Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 września 2011 r. o sygn. I SA/Op 286/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił K. D. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 30 marca 2011 r. w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych.
Wraz ze skargą na wskazaną decyzję, skarżący wystąpił z wnioskiem, złożonym na urzędowym formularzu PPF, o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości.
W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że aktualnie jest studentem i nie uzyskuje żadnych dochodów. Oświadczył, że sam prowadzi gospodarstwo domowe oraz że nie posiada żadnego majątku i nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów.
Zarządzeniem z dnia 16 czerwca 2011 r. referendarz sądowy, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., wezwał skarżącego, za pośrednictwem pełnomocnika, do przekazania szczegółowej informacji na temat ponoszonych przez niego kosztów na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, m.in. kosztów mieszkania, spłaconych zobowiązań kredytowych, innych zobowiązań) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość ich poniesienia, odpisów wyciągów z kont, lokat bankowych, udziału w funduszach inwestycyjnych za ostatnie trzy miesiące, oświadczenia o źródłach przychodów, z których pokrywa bieżące koszty utrzymania, zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości dochodów osiągniętych w 2010 r. przez osoby u których pozostaje na utrzymaniu, oświadczenia wraz z odpowiednimi zaświadczeniami o korzystaniu z pomocy socjalnej (np. pomocy społecznej, środków stypendialnych itp.), zaświadczenia potwierdzającego status studenta ze wskazaniem czy studia są odpłatne wraz z dokumentami potwierdzającymi wysokość stosowanych opłat za ostatni semestr, jeżeli studia są odpłatne, oświadczenia o przeznaczeniu dochodów uzyskanych ze sprzedaży nieruchomości.
W odpowiedzi skarżący oświadczył, że nie ponosi kosztów mieszkania oraz innych zobowiązań, w tym zobowiązań kredytowych, nie posiada również kont bankowych, lokat oraz udziałów w funduszach inwestycyjnych. Wskazał również, że dochody uzyskane ze sprzedaży nieruchomości przeznaczył na zaspokojenie swoich potrzeb i spłatę zobowiązań oraz zaznaczył, że po 20 czerwca 2011 r. przestał być studentem i że nie korzysta z pomocy społecznej i stypendialnej.
Uznając przekazane informacje za niewystarczające, referendarz po raz kolejny wezwał skarżącego do przedłożenia: szczegółowej informacji na temat stanu rodzinnego, tj. czy prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z innymi osobami, szczegółowej informacji co do ponoszonych przez niego oraz innych osób znajdujących się wspólnie z nim w gospodarstwie domowym kosztów na bieżące utrzymanie, łącznie z kosztami utrzymania mieszkania (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje) wraz z dowodami potwierdzającymi fakt oraz wielkość tych kosztów, szczegółowej informacji odnośnie przychodów bądź dochodów umożliwiających skarżącemu oraz osobom, z którymi wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe pokrycie wykazanych kosztów utrzymania, dowodów potwierdzających informację na okoliczność przychodów i dochodów, deklaracji PIT-5 i VAT-7 za ostatnie cztery miesiące, jeżeli osoby pozostające z nim wspólnie w gospodarstwie domowym prowadzą działalność gospodarczą, wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym za ostatnie trzy miesiące, szczegółowego wyjaśnienia wraz z odpowiednimi dowodami kwestii wyzbycia się przez niego w ciągu nieco ponad 2 lat środków pieniężnych w wysokości 3.100.000 zł, uzyskanych w związku ze zbyciem w 2008 r. przez niego nieruchomości.
Nadto zobowiązano skarżącego do wskazania w sposób konkretny jakie, będąc studentem, miał potrzeby i długi (informacja w tym zakresie winna być potwierdzona również innymi dowodami), że przeznaczył na ich cel w tym okresie kwotę 3.100.000 zł. W wezwaniu wskazano skarżącemu, że ogólnikowe stwierdzenie o zaspokojeniu swoich potrzeb i długów zawarte w piśmie z dnia 4 lipca 2011 r. jest niewystarczające. Ponadto wezwano skarżącego do wyjaśnienia w jaki sposób, będąc studentem, nabył środki, żeby dokonać w 2007 r. zakupu nieruchomości za 300.000 zł.
W odpowiedzi pełnomocnik skarżącego przedłożył pismo z 20 lipca 2011 r., w którym wskazał, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z babcią L. D., ponoszącą wszystkie wydatki związane z utrzymaniem domu i żywnością opiewające w skali miesiąca na łączną kwotę około 2.450 zł (ogrzewanie - 1.000 zł, żywność – 1.100 zł, prąd – 300 zł, woda – 50 zł), że nie posiada informacji co do jej dochodów ani też dostępu do deklaracji PIT-5, VAT-7, wyciągów i odpisów z kont bankowych oraz że nie jest w stanie przedstawić dokumentów świadczących o wysokości ponoszonych opłat.
Ponadto w piśmie tym stwierdził, iż skarżący: "posiadał kwotę niezbędną do zapłacenia zadatku, a resztę ceny za nieruchomość zapłacił z kwot uzyskanych od nabywcy nieruchomości. Przed sprzedażą poczynił również wydatki na remont. W efekcie sumy uzyskane ze sprzedaży zostały wydatkowane. Odnośnie źródeł z których uzyskał środki w wysokości 300 tysięcy złotych – były to darowizny uzyskane od babci L. Kwestia ta była badana przez Urząd Kontroli Skarbowej w postępowaniu o sygn. akt: [...]".
Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 10 sierpnia 2011 r. odmówiono przyznania prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, po rozpoznaniu sprzeciwu strony, postanowieniem z dnia 23 września 2011 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu podniesiono, że skarżący pomimo wzywania do uzupełniania danych zwartych w złożonym oświadczeniu nie uzupełnił danych i dokumentacji zgodnie z treścią wezwań. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie można uznać za wywiązanie się przez skarżącego z obowiązku nałożonego przez ustawodawcę w zakresie pełnego udokumentowania i uzasadnienia podstaw do udzielenia prawa pomocy, udzielanych wybiórczo, niekompletnych informacji. Skarżący nie udokumentował w szczególności przychodów bądź dochodów umożliwiających mu oraz osobom, z którymi wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe, pokrycie wykazanych kosztów utrzymania w wysokości 2450 zł oraz nie przedstawił wiarygodnych, popartych odpowiednimi dowodami, informacji, czy i w jaki sposób w okresie ponad dwóch lat rozdysponował niebagatelną kwotę 3.100.000 zł, uzyskaną ze sprzedaży nieruchomości.
Sąd nie dał wiary lakonicznym wyjaśnieniom skarżącego, że dochód uzyskany ze sprzedaży przeznaczył na swe potrzeby i zaspokojenie zobowiązań, skoro twierdzeń tych skarżący nie poparł żadnymi dowodami. Mimo, że w kolejnym wezwaniu o wyjaśnienie, wraz z odpowiednimi dowodami, kwestii wyzbycia się środków pieniężnych z tytułu sprzedaży nieruchomości, skarżącemu wskazano, iż jego dotychczasowe wyjaśnienia nie można uznać za wyczerpujące, skarżący w dalszym ciągu kwestii tej nie wyjaśnił. Całkowicie niezrozumiałe – w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu – są wyjaśnienia, iż: "skarżący posiadał kwotę niezbędną do zapłacenia zadatku, a resztę ceny za nieruchomość zapłacił z kwot uzyskanych od nabywcy nieruchomości. Przed sprzedażą poczynił również wydatki na remont. W efekcie sumy uzyskane ze sprzedaży zostały wydatkowane." Zwłaszcza w kontekście oświadczenia skarżącego zawartego we wniosku o prawo pomocy, iż nie posiada on żadnego majątku, w tym nieruchomości.
Powstaje bowiem pytanie, na jaki cel skarżący wpłacił zadatek i za jaką nieruchomość zapłacił resztę ceny. Nie zostało również wyjaśnione jakiej wysokości środki finansowe skarżący przeznaczył na remont, nie mówiąc już o ich udokumentowaniu.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem. Uzasadniając zażalenie wskazał, że w sposób dostateczny wyjaśnił okoliczności uzasadniające udzielenie prawa pomocy. W sytuacji, gdy jego wyjaśnienia zostały uznane przez Sąd za niewystarczające, powinien ponownie zostać wezwany do ich uzupełnienia w terminie, którego zachowanie byłoby realne. Podniósł, że nadmierne koszty sądowe, którym nie może sprostać, nie mogą zamykać mu drogi do rozpoznania skargi przez sąd administracyjny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Celem instytucji prawa pomocy jest finansowanie z budżetu państwa kosztów postępowania sądowego prowadzonego przez stronę. Zagwarantowanie osobom dochodzącym sądowej ochrony swych praw możliwości skorzystania z wymiaru sprawiedliwości w sytuacji braku środków finansowych stanowi urzeczywistnienie zarówno przepisu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP przewidującego prawo do sądu, jak i bardziej ogólnego art. 2 Konstytucji RP, który stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Właśnie zasady sprawiedliwości społecznej wymagają, by finansować ze środków Skarbu Państwa udział w postępowaniu sądowym osób, które nie posiadają na ten wystarczającego zabezpieczenia finansowego. Przewidując omawiane uprawnienie procesowe, ustawodawca ma prawo kształtować reguły jego przyznawania, a skorzystanie z niego może mieć miejsce jedynie w granicach przez prawo określonych.
W wypadku wniosku osoby fizycznej o zwolnienie od kosztów postępowania, ustawowa regulacja instytucji prawa pomocy przewiduje, że przerzucenie tych kosztów na Skarb Państwa, może nastąpić tylko pod warunkiem wykazania przez ubiegającego się o powyższe uprawnienie, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W myśl jednolicie przyjętej w orzecznictwie sądów administracyjnych interpretacji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., to wnioskodawca ma podjąć starania w celu, co najmniej uprawdopodobnienia zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd, w przypadku wątpliwości co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jest na mocy art. 255 p.p.s.a. ustawowo upoważniony do żądania od wnioskodawcy określonych dokumentów źródłowych. Przyznanie prawa pomocy może nastąpić jedynie wtedy, gdy w postępowaniu incydentalnym ustalono w sposób nie budzący wątpliwości istotne dla sprawy wpadkowej okoliczności faktyczne. Niewywiązanie się z obowiązków przez wnioskodawcę stanowi przesłankę do odmowy przyznania uprawnienia.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanego zażalenia, Naczelny Sad Administracyjny stwierdza, że nie zasługuje ono na uwzględnienie. Okoliczności sprawy wpadkowej zawisłej przed Sądem pierwszej instancji, obligowały ten Sąd do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca nie wywiązał się z obowiązku przedstawienia wskazanych w wezwaniu dokumentów, na podstawie których byłoby możliwe ustalenie jego możliwości finansowych, w szczególności nie wyjaśnił w sposób dostatecznie precyzyjny sposobu wydatkowania kwoty 3.100.000 zł. Sąd, będąc w zakresie instytucji prawa pomocy dysponentem środków publicznych, nie może podejmować decyzji o ich wydatkowaniu, na podstawie niejasnego stanu faktycznego sprawy. Same oświadczenia wnioskodawcy, nie poparte stosownymi dokumentami źródłowymi nie mogą stanowić podstawy przyznania wnioskowanego uprawnienia procesowego. Skoro skarżący nie przedstawił żądanych dokumentów, to nie przedstawił swych rzeczywistych możliwości majątkowych. Słusznie zatem Sąd pierwszej instancji – w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy – odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy.
Przeprowadzona w niniejszym postępowaniu zażaleniowym kontrola postanowienia Sądu pierwszej instancji, wykazała, że sąd ten wydając zaskarżone postanowienie nie uchybił przepisom ustawy. To z kolei prowadzi Naczelny Sąd Administracyjny do oddalenia zażalenia na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.