Uzasadnienie
- 1. Postanowieniem z dnia 25 października 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 211/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił K. S. i S. S. (dalej: Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Skarżących na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 2 lutego 2010 r., nr [...], wydaną w przedmiocie ustalenia kosztów należności biegłego rzeczoznawcy. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.).
- 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:
- 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Szczecinie stwierdził, że Skarżący w związku ze skargą na w.w. decyzję Dyrektora IS z dnia 2 lutego 2010 r. złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy, obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego z urzędu, który to wniosek następnie uzupełnili składając urzędowy formularz PPF.
- 2.2. Z treści zawartej w formularzu PPF wynikało, że Skarżący prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, a jedynym źródłem utrzymania rodziny jest emerytura Skarżącej w wysokości 1.243,93 zł. Mąż Skarżącej nie uzyskuje dochodów z zawieszonej do dnia 29 listopada 2010 r. działalności gospodarczej. Skarżący nie wykazali żadnego majątku poza mieszkaniem o powierzchni 78,69 m² i garażem, nie wykazali też zasobów pieniężnych.
- 2.3. Na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwano Skarżących do złożenia dodatkowych wyjaśnień i przedłożenia dokumentów dotyczących ich sytuacji majątkowej i rodzinnej, wysokości dochodów, szczegółowo wymienionych w pismach sądowych z dnia 15 lipca i 18 sierpnia 2010 r. (k. 31 i 53 akt WSA w Szczecinie).
- 2.4. Skarżący nie wykonali powyższego wezwania w całości, wobec czego postanowieniem z dnia 21 września 2010 r., wydanym przez Referendarza sądowego WSA w Szczecinie, odmówiono im przyznania prawa pomocy.
- 2.5. W sprzeciwie od w.w. postanowienia Skarżący, nie zgadzając się z oceną ich sytuacji majątkowej, oświadczyli, że nadal jest ona trudna z uwagi na egzekucję prowadzoną z emerytury. Do sprzeciwu Skarżący nie dołączyli żadnych dokumentów.
- 3. Postanowienie WSA w Szczecinie:
- 3.1. Powołując się na treść art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 p.p.s.a. WSA w Szczecinie stwierdził, że wniosek Skarżących nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie wykazali oni, iż nie są w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania.
Przedstawione we wniosku dane okazały się być niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej Skarżących oraz ich możliwości płatniczych. Natomiast Skarżący, będąc dwukrotnie wzywani do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązali się należycie z nałożonego na nich zobowiązania, zaś wnosząc sprzeciw również nie przedłożyli brakujących dokumentów, co sprawia, że ich oświadczenia są w dalszym ciągu niepełne, bądź nie poddają się weryfikacji, a to z kolei uniemożliwia przyjęcie, że spełniają oni przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
- 3.2. Wskazując szczegółowo w.w. braki Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżący nie złożyli dokumentów potwierdzających wysokość zajęcia komorniczego emerytury Skarżącej, wysokości dochodów uwzględniających to potrącenie, ani dokumentów potwierdzających wysokość wydatków na utrzymanie, nie złożyli także dokumentów przedstawiających liczbę osób zameldowanych pod jednym adresem, które potwierdzałyby ich stan rodzinny. Powyższe braki uniemożliwiały, w ocenie WSA w Szczecinie, ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego Skarżących. Natomiast przedstawione we wniosku dane budziły istotne wątpliwości co do kompletności i zgodności z rzeczywistością, wymagały zatem uzupełnienia w zakresie wskazanym w pismach sądowych z dnia 15 lipca i 18 sierpnia 2010 r. (art. 255 p.p.s.a.).
- 3.3. W ocenie Sądu pierwszej instancji Skarżący dysponowali wystarczająco długim terminem, aby uzupełnić swój wniosek o brakujące dokumenty, tj.: (a) wykaz ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie rodziny, (b) zaświadczenia o korzystaniu lub nieskorzystaniu z pomocy społecznej, (c) zaświadczenia w urzędu gminy o liczbie zameldowanych osób w mieszkaniu, bądź w jakikolwiek sposób ustosunkować się do żądań. Treść sprzeciwu, w którym podtrzymując swój wniosek powołują się na trudną sytuację oraz potrącenie egzekucyjne, świadczyły o tym, że Skarżący nie mieli zamiaru ujawniać pełnej sytuacji majątkowej i rodzinnej.
- 4. Stanowisko Skarżących w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:
- 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Szczecinie, Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji i stwierdzili, że nie mogą zgodzić się z jego uzasadnieniem, ponieważ "...argumenty Sądu nietrafnie odzwierciedlają naszą sytuację materialną, która jest nadal trudna, ponieważ Urząd Skarbowy prowadzi wobec nas egzekucję".
- 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
- 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu.
Zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał na brak wypełnienia przez Skarżących ciążącego na nich na mocy art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania im prawa pomocy w zakresie całkowitym. WSA w Szczecinie zwracając uwagę na wątpliwości co do sytuacji materialnej Skarżących, prawidłowo stwierdził brak podstaw do uwzględnienia w.w. wniosku.
5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z w.w. przepisem p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Prawidłowo powyższy pogląd przyjął w rozpoznanej sprawie Sąd pierwszej instancji.
5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie należy mieć na względzie okoliczność, że przed WSA w Szczecinie toczą się cztery inne postępowania wszczęte na skutek skargi Skarżącej lub jej męża. Ponieważ we wszystkich sprawach Skarżąca lub jej mąż wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, Sąd pierwszej instancji powinien był się odnieść do łącznej wysokości wpisów sądowych w w.w. sprawach. Oceniając bowiem zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy, udokumentowaną w aktach sprawy w postaci wniosku strony oraz - ewentualnie - dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.), do jednej ze składowych kosztów sądowych, tj. wysokości wpisu sądowego. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a.
Skarżąca oraz jej mąż są zobowiązani do uiszczenia w w.w. sprawach wypisów sądowych w łącznej kwocie 1.100 zł. Rozpoznając zażalenie Skarżących, należy ocenić, czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo przeprowadził analizę sytuacji majątkowej Skarżących.
5.3.1. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że wniosek Skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest bardzo lakoniczny. Uzasadniając go, Skarżący stwierdziła tylko, że są w trudnej sytuacji materialnej, ponieważ ich dochód brutto wynosi 1.243,93 zł (k. 35 akt WSA w Szczecinie). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasadnie Referendarz sądowy WSA w Szczecinie wezwał więc Skarżących do przedłożenia dokumentów źródłowych, gdyż informacje zawarte we wniosku były niewystarczające dla oceny możliwości finansowych Skarżących.
Wykonując wezwanie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie z dnia 15 lipca 2010 r. Skarżący nadesłali odpis wspólnego zeznania rocznego PIT-36 za 2009 r., z którego wynika, że za ubiegły rok podatkowy zadeklarowali przychody z emerytury Skarżącej w wysokości 13.459,30 zł, przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej jej męża w wysokości 0 zł, sumę pobranych zaliczek 823 zł, nadpłatę w kwocie 555 zł. Skarżący przedłożyli także: (a) wyciągi bankowe ze wspólnego rachunku bankowego w A. S.A. małżonków za okres od 17 kwietnia 2010 r. do 16 lipca 2010 r., którego saldo wynosiło 742,19 zł oraz z rachunku męża w Banku B. za okres od 1 kwietnia 2010 r. do 30 czerwca 2010 r. z saldem końcowym w wysokości 0,00 zł, (b) kserokopię zaświadczenia Prezydenta Miasta S. z dnia 26 listopada 2008 r. o zmianie we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, z którego wynika, że mąż Skarżącej zawiesił działalność gospodarczą od 30 listopada 2008 r. do 29 listopada 2010 r.
Odpowiadając na kolejne wezwanie Referendarza sądowego WSA w Szczecinie z dnia 18 sierpnia 2010 r. do nadesłania wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie, zaświadczenia z urzędu gminy o liczbie osób zameldowanych w mieszkaniu Skarżących; dodatkowego oświadczenia o stanie rodzinnym, tj. czy ze Skarżącymi mieszkają inni członkowie rodziny (dzieci, rodzice) lub inne osoby, czy Skarżący uzyskują od tych osób środki pieniężne, w jakiej wysokości, czy osoby te partycypują w kosztach utrzymania mieszkania, w jakiej wysokości; zaświadczenia z właściwej do spraw opieki społecznej jednostki organizacyjnej gminy, czy Skarżąca i mąż korzystają z pomocy społecznej i czy ubiegali się o jej przyznanie w latach 2009 i 2010; oświadczenia, czy Skarżący są zadłużeni z tytułu opłat za mieszkanie, Skarżący w dniu 13 września 2010 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) złożyli jedynie oświadczenie, że wydatki na utrzymanie wynoszą 400 zł miesięcznie, rodzina nie korzysta z żadnej pomocy, w tym pomocy społecznej, oraz nie zalega z żadnymi opłatami, choć są one płacone z opóźnieniami.
5.3.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, badając sytuację majątkową Skarżących w oparciu o dokumenty zebrane w aktach sprawy, Sąd pierwszej instancji zasadnie stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie szczególnie istotne było (a) udokumentowanie wysokości potrącenia komorniczego z emerytury Skarżącej, (b) wysokości otrzymywanych przez nią dochodów oraz (c) przedłożenie dokumentów dotyczących wydatków na konieczne utrzymanie. Dopiero zestawienia tych wielkości umożliwiłoby bowiem dokonanie oceny możliwości płatniczych Skarżących. Jest to ocena trafna także na etapie postępowania drugoinstancyjnego, gdyż w zażaleniu Skarżący powołują się jedynie na okoliczność prowadzenia wobec nich egzekucji administracyjnej przez Urząd Skarbowy. Jednakże nie wskazali wysokości kwoty zajęcia, ani jej nie uprawdopodobnili żadnym dokumentem źródłowym, zarówno na etapie postępowania przed WSA w Szczecinie (mimo wezwania do tego przez Referendarza sądowego tegoż Sądu z dnia 15 lipca 2010 r.), jak i wnosząc zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Tym samym, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasadnie WSA w Szczecinie stwierdził, że Skarżący nie wykazali niemożności jakiegokolwiek partycypowania w kosztach sądowych. Referendarz sądowy WSA w Szczecinie dwukrotnie wzywał Skarżących do przedłożenia stosownych dokumentów źródłowych. Celem tych czynności było wypełnienie ciążącego na WSA w Szczecinie obowiązku oceny, czy przy uwzględnieniu znanych kosztów postępowania (tj. wpisów sądowych) sytuacja majątkowa Skarżących uzasadnia zwolnienie ich od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Brak należytej reakcji po stronie Skarżących uniemożliwił Sądowi pierwszej instancji dokonanie w.w. oceny, co znalazło odzwierciedlenie w treści zaskarżonego postanowienia.
5.4. Aprobując ocenę Sądu pierwszej instancji, że Skarżący nie wywiązali się z ciążącego na nich na mocy art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. obowiązku wykazania zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.