Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 1 października 2012 r., sygn. akt II FZ 725/12

Uzasadnienie

1. 1. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2012 r., I SA/Go 63/12, Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim odmówił A. O. (powoływanej dalej jako: Skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Z. z dnia 28 listopada 2011 r., nr [...], wydaną w przedmiocie nadpłaty w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.
2. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:
3. 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Gorzowie Wlkp. podał, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I ww. Sądu z dnia 6 lutego 2012 r. wezwano Skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, wniesionej w ww. sprawie, w kwocie 1.500 zł.
4. 2.2. Na powyższe zarządzenie Skarżąca wniosła zażalenie, które postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2012 r., II FZ 226/12, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił.
5. 2.3. Zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 2 maja 2012 r. wezwano Skarżącą do wykonania zarządzenia z dnia 6 lutego 2012 r.
6. 2.4. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, wnioskiem z dnia 15 maja 2012 r., Skarżącą wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz mężem i trójką dzieci w wieku od 5 do 10 lat. Podała również, że spłaca należności wynikające z układu ratalnego zawartego z naczelnikiem urzędu skarbowego przy ratach miesięcznych wynoszących 10.000 zł, natomiast ostatnia rata, przypadająca na 10 grudnia 2012 r., wynieść ma 101.567,05 zł. Oświadczyła, że wraz z mężem są właścicielami nieruchomości rolnej o powierzchni 8,3720 ha zabudowanej szklarniami. Nieruchomości te są obciążone hipoteką kaucyjną na kwotę 30.000.000 zł. Skarżąca i jej mąż są również właścicielami samochodu Volvo [...] o wartości określonej na 80.000 zł oraz maszyn wykorzystywanych w produkcji rolnej. Swój dochód - w oparciu o normy szacunkowe - Skarżąca określiła na 17.562,96 zł brutto miesięcznie. Z kolei dochód męża z tytułu umowy o pracę określiła na 3.053,00 zł netto.
7. 2.5. Zgodnie z zarządzeniem Referendarza sądowego WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 21 maja 2012 r., na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwano Skarżącą do złożenia w terminie 7 dni dodatkowo: (a) wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych swoich i męża za ostatnie trzy miesiące, (b) odpisów deklaracji miesięcznych na podatek od towarów i usług za ostatnie trzy miesiące, (c) zestawienia wszystkich płatności związanych z prowadzeniem i posiadaniem gospodarstwa rolnego otrzymanych w 2011 i 2012 roku, (d) oświadczenia o wszystkich posiadanych samochodach, wartościowych ruchomościach oraz oświadczenia o wysokości miesięcznych kosztów utrzymania rodziny (k. 55 akt WSA w Gorzowie Wlkp.).
8. 2.6. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, Skarżąca przedstawiła m.in.: (1) wydruki z księgi rachunkowej zatytułowanej "rejestr zakupów" (k. 66-70 akt WSA w Gorzowie Wlkp.), z której wynika, że wartość zakupów za okres od stycznia do końca kwietnia 2012 r. wyniosła 693.084 zł, a za cały 2011 r: 4.356.387,42 zł, (2) wydruki z księgi rachunkowej zatytułowanej "rejestr sprzedaży", wg której ustalono, że wartość sprzedaży za okres od stycznia do końca kwietnia 2012 r. wyniosła 184.174,47 zł, a za cały 2012 r.: 15.522.299,43 zł, (3) odpisy deklaracji VAT-7 (k. 60-65 akt WSA w Gorzowie Wlkp.) za: luty 2012 r. (wartość dostawy towarów i usług: 1.008 zł brutto, wartość nabycia towarów i usług: 113.348 zł brutto); za marzec 2012 r. (wartość dostawy towarów i usług: 32.321 zł brutto, wartość nabycia towarów i usług: 236.895 zł brutto); za kwiecień 2012 r. (wartość dostawy towarów i usług: 149.848 zł brutto, wartość nabycia towarów i usług: 90.729 zł brutto). Nadto, Skarżąca poinformowała, że w 2011 r. otrzymała dopłaty związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego w łącznej wysokości 197.048,08 zł, które jednak miały stanowić "instrument stabilizacji dochodów rolników, dofinansowaniem (formą zadośćuczynienia) do strat w produkcji rolnej" (k. 58 akt WSA w Gorzowie Wlkp.). Wskazała również, że miesięczne koszty utrzymania rodziny wynoszą 5.000 zł.
9. 2.7. Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2012 r. Referendarz sądowy WSA w Gorzowie Wlkp. odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy.
10. 2.8. Od powyższego postanowienia Skarżąca wniosła sprzeciw do WSA w Gorzowie Wlkp. zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez odmowę zwolnienia z kwoty wpisu sądowego od skargi, pomimo że wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu sądowego.
11. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. (Sądu pierwszej instancji):
12. 3.1. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, WSA w Gorzowie Wlkp. stwierdził, że Skarżąca nie ustosunkowała się w pełni do ww. wezwania z dnia 22 maja 2012 r., zobowiązującego ją do przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń, co powodowało, iż wniosek został rozpatrzony jedynie w oparciu o treść dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Skarżąca została wezwana do przedstawienia wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych swoich i męża za ostatnie trzy miesiące, odpisów deklaracji miesięcznych na podatek od towarów i usług za ostatnie trzy miesiące, zestawienia wszystkich płatności związanych z prowadzeniem i posiadaniem gospodarstwa rolnego otrzymanych w latach 2011 i 2012, oświadczenia o wszystkich posiadanych samochodach, wartościowych ruchomościach oraz oświadczenia o wysokości miesięcznych kosztów utrzymania rodziny. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżąca przedłożyła tylko część wymaganych dokumentów. Nie przedłożyła bowiem wyciągów z rachunków bankowych swoich i męża.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że zaniechanie zastosowania się przez stronę do wezwania wystosowanego w trybie art. 255 p.p.s.a. ma ten skutek, że sąd administracyjny nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy. Odnosząc powyższe do sytuacji majątkowej Skarżącej, w kontekście złożonego przez nią oświadczenia, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skoro Skarżąca podaje, iż osiągany przez nią dochód, zadeklarowany we wniosku o przyznanie prawa pomocy, ma charakter statystyczny, to dla miarodajnej oceny jej rzeczywistej sytuacji finansowej powinna przedstawić wyciągi ze wszystkich rachunków bankowych, prowadzonych dla niej i jej małżonka.

1. 3.2. Poddając ocenie sytuację majątkową Skarżącej na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów i oświadczeń, WSA w Gorzowie Wlkp. doszedł do wniosku, że osiągane przez nią dochody, po uwzględnieniu ponoszonych, wykazanych w postępowaniu sądowoadministracyjnym, kosztów związanych z prowadzoną działalnością (uprawa warzyw) oraz utrzymaniem rodziny są wystarczające do poniesienia kosztów sądowych w całości. Skarżąca wskazała, że jej dochód statystyczny brutto wynosi 17.562,96 zł, a dochód jej męża 3.053,00 zł netto. Na utrzymaniu mają troje dzieci w wieku od 5-10 lat. Zarówno we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i we wniesionym sprzeciwie, Skarżąca podkreślała, że prowadzi specyficzny rodzaj działalności, jakim jest uprawa warzyw, a jej dochody mają charakter nieregularny i są zależne od wielu czynników, takich jak pogoda, odporność roślin na szkodniki czy choroby roślin. W ocenie Sądu pierwszej instancji, wbrew twierdzeniom Skarżącej, osiąga ona dochody regularnie, a jedynie ich wysokość w poszczególnych miesiącach roku może się różnić. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że Skarżąca posiada szereg maszyn wykorzystywanych w produkcji rolnej, których wartość jest znaczna. Są to: opryskiwacz do roślin o wartości około 20.000 zł, maszyna do mycia szklarni o wartości około 300.000 zł oraz wózki do pielęgnacji roślin (17 sztuk) o wartości około 52.000 zł. Fakt, że Skarżąca w trakcie prowadzonej działalności dokonuje zakupu nowoczesnych maszyn, modernizując w ten sposób prowadzone gospodarstwo, świadczy o tym, że w perspektywie roku gospodaruje środkami finansowymi tak, że jest w stanie dokonać stosowych zakupów. Podobnie okoliczność, że skarżąca spłaca układ ratalny w wysokości 10.000 zł miesięcznie, nie świadczy o tym, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów sądowych. Powszechnie wiadomo, że organy skarbowe przed zawarciem układu ratalnego biorą pod uwagę możliwości finansowe podatnika. Skoro zawarto ze Skarżącą układ ratalny, organy skarbowe doszły do przekonania, że spłata go w wyżej wskazanej wysokości nie przekracza możliwości finansowych skarżącej.
2. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:
3. 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Gorzowie Wlkp., Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika – doradcę podatkowego) zażądała jego uchylenia i zarzuciła Sądowi pierwszej instancji "naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez odmowę zwolnienia z kwoty wpisu sądowego od skargi (a chociażby w części), pomimo że wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu sądowego".

1. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżąca stwierdziła, że - jak już wskazała we wniosku o przyznanie prawa pomocy – podany miesięczny dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 17.562,96 zł jest dochodem statystycznym, ustalonym na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 10 listopada 2011 r. w sprawie norm szacunkowych dochodu z działów specjalnych produkcji rolnej (Dz. Nr 252, poz. 1517). Dochód ten ustala się poprzez przemnożenie powierzchni upraw (w m²) przez ustaloną przez Ministra Finansów normę szacunkową dochodu rocznego. Obliczony iloczyn stanowi dochód roczny do opodatkowania podatkiem dochodowym. We wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżąca wskazała 1/12 tak obliczonego dochodu, jako dochód miesięczny. Powyższe wskazuje, że ten sposób obliczenia dochodów nie odpowiada rzeczywistym dochodom z prowadzonego przez stroną gospodarstwa, na których wysokość ma przecież wpływ wiele niezależnych od strony czynników, tj. aura, choroby czy szkodniki roślin. Powyższe potwierdzają również złożone w sądzie deklaracje VAT-7. Z deklaracji wynikają następujące dane: (a) luty 2012: sprzedaż - 960 zł (poz. 45 deklaracji), wydatki - 95.388 zł (poz. 49 i 51 deklaracji), nadwyżka wydatków nad sprzedażą - 94.428 zł; (b) marzec 2012: sprzedaż - 30.782 zł (poz. 45 deklaracji), wydatki - 195.829 zł (poz. 49 i 51 deklaracji), nadwyżka wydatków nad sprzedażą - 165.047 zł; (c) kwiecień 2012: sprzedaż - 142.712 zł (poz. 45 deklaracji), wydatki - 75.443 zł (poz. 49 i 51 deklaracji), nadwyżka sprzedaży nad wydatkami - 67.269 zł. Jak wskazuje powyższe zestawienie, w kolejnych miesiącach wysokość wydatków nad wielkością sprzedaży konsekwentnie się zwiększa, aż w końcu sprzedaż przewyższyła wysokość ponoszonych wydatków (z uwagi na sezon na artykuły warzywne). Powyższe potwierdza jednakże, że realny dochód strony nie odpowiada dochodowi statystycznemu a dopłaty, które otrzymuje Skarżąca, są formą dofinansowania do strat ponoszonych w produkcji rolnej.
2. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
3. 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. Zasadnie WSA w Gorzowie Wlkp. ocenił w rozpoznawanej sprawie, że Skarżąca nie wywiązała się prawidłowo z nałożonego na nią obowiązku przedłożenia ww. dokumentów źródłowych, o których mowa w art. 255 p.p.s.a. (por. pkt 2.5. niniejszego uzasadnienia). Przedstawiając selektywnie tylko niektóre dokumenty, wskazane w wezwaniu z dnia 22 maja 2012 r., Skarżąca ograniczyła możliwość WSA w Gorzowie Wlkp. wnikliwego zbadania jej sytuacji majątkowej, co jest w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Uwzględniając przedłożone dokumenty oraz oświadczenia Skarżącej, Sąd pierwszej instancji prawidłowo stwierdził, że w stanie faktycznym sprawy nie zaistniały okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przez Skarżącą zakresie.

1. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. WSA w Gorzowie Wlkp. prawidłowo przystąpił do zweryfikowania, czy spełnione są przesłanki przyznania Skarżącej prawa pomocy w świetle jej aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie ulega wątpliwości, że Skarżąca nie wywiązała się w pełni z obowiązku przedłożenia dokumentów wskazanych przez Referendarza sądowego WSA w Gorzowie Wlkp. w wezwaniu z dnia 22 maja 2012 r. Wskazuje na to porównanie treści tego wezwania i dokumentów źródłowych przesłanych przez Skarżącą, zebranych w aktach sprawy (por. k. 60-74 akt WSA w Gorzowie Wlkp.). Ocena zasadności wniosku Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym mogła być zatem dokonana jedynie w oparciu o informacje zawarte w przedłożonych dokumentach i oświadczeniach Skarżącej (m.in. danych zawartych we wniosku o prawo pomocy).

1. 5.3. W świetle wymogów prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego należy zaaprobować oceną Sąd pierwszej instancji, że wbrew twierdzeniom Skarżącej, osiąga ona wraz z mężem dochody regularnie, a jedynie ich wysokość w poszczególnych miesiącach roku może się różnić. Statystyczny charakter dochodu Skarżącej (około 17.500 zł miesięcznie) został prawidłowo rozpoznany przez WSA w Gorzowie Wlkp., stąd podniesienie tej okoliczności w zażaleniu nie podważa trafności zaskarżonego rozstrzygnięcia. Powoływane w zażaleniu dane, wynikające z deklaracji VAT-7, świadczą o okresowej fluktuacji dochodów Skarżącej w kontekście pór roku i sezonowych wpływów warunków atmosferycznych na produkcję rolną warzyw. Szczególnie uwagę zwraca kwota 67.269 zł nadwyżki sprzedaży nad wydatkami w kwietniu 2012 r. (dane te Skarżąca przywołuje także w zażaleniu). Podnoszone okoliczności nie świadczą jednakże o braku możliwości zgromadzenia przez Skarżącą zasobów finansowych w tych okresach roku, które ze względu na swoją specyfikę służą pozyskiwaniu przychodów z działalności produkcyjnej prowadzonej przez Skarżącą. Przyjęcie poglądu Skarżącej byłoby sprzeczne z okolicznościami trafnie podniesionymi w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że Skarżąca w trakcie prowadzonej działalności dokonuje zakupu nowoczesnych maszyn, modernizując w ten sposób prowadzone gospodarstwo (por. pkt 3.2. niniejszego uzasadnienia). Świadczy to o tym, że w perspektywie roku gospodaruje środkami finansowymi tak, że jest w stanie dokonać stosowych zakupów. Doświadczenie życiowe wskazuje, że tego typu inwestycje nie są możliwe w sytuacji braku jakichkolwiek oszczędności finansowych. Ponadto, oceniając sytuację majątkowo-rodzinną Skarżącej, należy w kontekście wydatków niezbędnych do zaspokojenia potrzeb Skarżącej i jej rodziny, uwzględnić stały charakter dochodów pozyskiwanych przez męża Skarżącej (około 3.000 zł).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wątpliwości, co do zgromadzonego przez Skarżącą majątku rozwiałoby przedłożenie m.in. wyciągów bakowych z rachunków Skarżącej i jej męża. Pomimo wskazania ich w wezwaniu z dnia 22 maja 2012 r. Skarżąca nie przedłożyła ich. Zaistniałe wątpliwości są zatem następstwem niewywiązania się z obowiązku nałożonego na Skarżącą na mocy art. 255 p.p.s.a. Tym samym świadczą one na niekorzyść Skarżącej, bowiem w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie wykazała ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (na obecnym etapie kwoty 1.500 zł tytułem wpisu od skargi), bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

5.4. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie Skarżąca nie wykazała przesłanek, dla których zasadne byłoby częściowe zwolnienie jej od kosztów sądowych, w związku z czym, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie.