Uzasadnienie
K. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 30 grudnia 2011 r. w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w zryczałtowanym podatku dochodowym za 2006 r.
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 492 zł K. B. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych.
We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że jest osobą młodą, bezrobotną, bezskutecznie poszukującą pracy. Ponadto nie otrzymuje żadnych świadczeń społecznych i wskazał, że prowadzi sam gospodarstwo domowe, nie ma majątku, ani oszczędności, a rodzina nie wspiera go finansowo.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego K. B. poinformował, że nie ma rachunków bankowych, utrzymuje się z oszczędności i nieregularnie, w niskich kwotach jest wspierany przez rodzinę. Ponadto podał wysokość miesięcznych wydatków składających się na koszty utrzymania. Do pisma dołączył również zeznanie podatkowe za 2011 r. oraz zawiadomienie o wszczęciu przeciwko niemu egzekucji na kwotę 803,72 zł.
Postanowieniem z dnia 11 lipca 2012 r. sygn. akt III SA/Wa 831/12 referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W wyniku wniesionego od tego rozstrzygnięcia sprzeciwu WSA w Warszawie postanowieniem z dnia 30 lipca 2012 r. sygn. akt III SA/Wa 831/12 odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał na sprzeczność w składanych przez skarżącego oświadczeniach. Sąd podał, że we wniosku na formularzu PPF K. B. poinformował, iż nie posiada majątku, wskazując jednocześnie, że ma mieszkanie o powierzchni 70 m2. Ponadto we wniosku oświadczył, że rodzina nie wspiera go finansowo i nie posiada oszczędności, natomiast w piśmie z dnia 18 kwietnia 2012 r. poinformował Sąd, że utrzymuje się z oszczędności i otrzymuje pomoc od rodziny. WSA w Warszawie wskazał, że w tym samym piśmie wymieniono miesięczne wydatki stanowiące koszty utrzymania skarżącego, na które składają się: 500 zł czynszu, 100 zł za gaz i energię elektryczną, 300 zł za wyżywienie, 50 zł za odzież, 20 zł za środki czystości oraz około 73 zł za bilet okresowy komunikacji miejskiej.
Zatem łączna kwota miesięcznego utrzymania skarżącego wynosi około 1.043 zł. Z drugiej strony, z nadesłanego zeznania podatkowego wynika, że w 2011 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 2.148,75 zł (po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne: 1.716,84 zł), który oczywiście nie jest w stanie pokryć wskazanych przez skarżącego wydatków. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżący ani we wniosku, ani w sprzeciwie od postanowienia z dnia 11 lipca 2012 r., nie wyjaśnił wyczerpująco i przekonywująco, z jakiego źródła pochodzą środki finansowe na poniesienie kosztów utrzymania w części, na którą wykazane dochody nie wystarczają oraz nie wskazał ich dokładnej wysokości.
Po dokonaniu oceny złożonych przez skarżącego oświadczeń i dokumentów WSA w Warszawie doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie.
W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu K. B. wniósł o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu podano, że na formularzu PPF jest rubryka zatytułowana "Majątek", a w niej zawarte są podrubryki, m.in. dotycząca posiadanych nieruchomości, która również jest podzielona na kolejne podrubryki. W jednej z nich trzeba było zaznaczyć posiadane mieszkania, co zgodnie z prawdą uczynił K. B.. Inne zdanie zawarte w formularzu, w którym skarżący wskazał, że nie posiada żadnego majątku, dotyczyło bardziej ruchomości, gotówki itp. Za nietrafiony tym samym uznano argument Sądu, że skarżący chciał dokonać w tym względzie malwersacji, gdyż oba stwierdzenia znajdowały się na tym samym dokumencie. Trudno jednak oczekiwać, aby młody człowiek sprzedał mieszkanie, które daje mu dach nad głową, aby opłacić opłatę sądową.
Skarżący przyznał, że otrzymuje nieregularne i niewielkie wsparcie finansowe od rodziny, którego wysokości trudno wskazać i oszacować. Jest to więc dochód niepewny, nieprzymusowy i trudno na nim opierać swój budżet.
Zdaniem skarżącego nie można od niego oczekiwać, aby pobierał od rodziny pieniądze na pokrycie kosztów sądowych.
W ocenie strony skarżącej niewątpliwie pewnym i niepodważalnym dokumentem jest przesłane Sądowi pierwszej instancji zeznanie podatkowe za 2011 r., z którego wynika, że skarżący uzyskał dochód w kwocie 2.148,75 zł. Są to niezwykle niskie dochody, pozwalające jedynie na bardzo skromną egzystencję i zaspokajanie jedynie podstawowych, niezbędnych potrzeb.
Końcowo zarzucono, że niezrozumiałym jest stwierdzenie, iż w sytuacji finansowej, w której znalazł się skarżący, jest on w stanie uiścić opłatę sądową w kwocie 492 zł, biorąc pod uwagę, że w innej sprawie zawisłej przed tym samym sądem jest on obowiązany do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) – dalej jako "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3).
W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia.
Warto również wskazać, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Hanna Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005,
- s. 628).
Przenosząc powyższe uwagi teoretyczne na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie właściwie ocenił wniosek skarżącego K. B..
Skoro z twierdzeń skarżącego wynika, że jego wydatki na miesięczne utrzymanie przekraczają 1.000 zł, zaś z dołączonej do wniosku kserokopii zeznania PIT–37 wynika, iż w 2011 r. uzyskał on dochód w wysokości 2.148,75 zł (co po odliczeniu składki na ubezpieczenie społeczne i w przeliczeniu na jeden miesiąc daje kwotę 143,07 zł), nasuwa się wniosek, że skarżący może posiadać inne źródła dochodu, o których nie poinformował Sądu, zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że nie korzysta on z żadnych form pomocy społecznej, nie wykazał również żadnych kredytów czy pożyczek zaciąganych w instytucjach bankowych lub u osób prywatnych na zaspokojenie deklarowanych potrzeb i wydatków.
W ślad za Sądem pierwszej instancji należy również zwrócić uwagę na rozbieżności i nieścisłości w podawanych przez skarżącego oświadczeniach. W złożonym w rozpoznawanej sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy K. B. podał, że posiada mieszkanie o powierzchni 70 m2, natomiast w takim samym wniosku złożonym (w tym samym dniu) w sprawie III SA/Wa 830/12 skarżący podał, że nie posiada żadnego majątku. Podobnie rzecz ma się z oświadczeniem skarżącego w zakresie uzyskiwanych dochodów. We wniosku K. B. podaje, że nie posiada żadnych dochodów, natomiast w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego oświadcza, że utrzymuje się z oszczędności, które są już na wyczerpaniu, ponadto jest wspierany przez rodzinę, co prawda bardzo nieregularnie i w niskich kwotach.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego postępowanie wnioskodawcy polegające na selektywnym podawaniu informacji skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji finansowej.
Niepełne wyjaśnienie sytuacji majątkowej przez skarżącego uzasadniało tym samym prawidłową ocenę Sądu pierwszej instancji o braku podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych.
Odnosząc się do podniesionej w zażaleniu argumentacji należy zauważyć, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Obowiązek poniesienia kosztów procesu nie może być rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji RP. W żadnym razie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń, a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona bowiem wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji (por. postanowienie NSA z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 840/11, LEX nr 1069753).
Mając na uwadze wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.