Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Po 359/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek skarżącego J. L. o przyznanie prawa pomocy.
W uzasadnieniu orzeczenia wyjaśniono, że skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W treści wniosku skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z 12-letnią córką. Skarżący posiada dom jednorodzinny o pow. 85 m², mieszkanie o pow. 127 m², mieszkanie o pow. 105 m², lokal użytkowy o pow. 167 m², lokal użytkowy o pow. 53 m² i lokal użytkowy o pow. 72 m², a także samochody Nissan Navara z 2007 r. oraz Toyota RAV 4 z 2001 r., a ponadto fundusz inwestycyjny o wartości 100.000,- zł. J. L. nie posiada nieruchomości rolnej i utrzymuje się z zasiłku z ZUS w wysokości 2.000,- zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w motywach rozstrzygnięcia nie dostrzegł podstaw do uwzględnienia żądania strony w świetle przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), zwracając przede wszystkim uwagę na zasoby majątkowe skarżącego, tj. będące w jego posiadaniu ruchomości i nieruchomości.
W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem, zarzucając naruszenie:
- I. art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. polegające na błędnym przyjęciu, że skarżący posiada środki finansowe pozwalające ponieść koszty postępowania sądowego;
- II. prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy polegające na braku zażądania przedłożenia odpisów zeznań podatkowych, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, wypisów z rejestrów urzędowych, odpisów z rejestrów urzędowych, odpisów aktualnych bilansów, zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz zaświadczeń o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, co doprowadziło o odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy.
W uzasadnieniu zażalenia argumentowano, że ocena Sądu pierwszej instancji została dokonana w sposób arbitralny, bowiem z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynikało, aby skarżący mógł bez uszczerbku dla swojego majątku ponieść koszty postępowania. Co więcej, WSA nie skorzystał z przysługującego mu uprawnienia do żądania od skarżącego przedłożenia dokumentów potwierdzających jego złą kondycję majątkową.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i należycie uzasadnić podstawę żądania.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu.
Okoliczności przedstawione przez skarżącego nie dawały podstaw do całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie takie byłoby bowiem usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść jakichkolwiek opłat czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia). Na gruncie niniejszej sprawy sytuacja taka nie ma miejsca. Uwzględnienia bowiem wymaga, że skarżący uzyskuje dochód w kwocie 2.000,- zł miesięcznie z tytułu zasiłku otrzymywanego z ZUS, a ponadto w skład jego majątku wchodzą: trzy nieruchomości mieszkalne (dom jednorodzinny i dwa mieszkania); trzy lokalne użytkowe, dwa samochody oraz fundusz inwestycyjny.
W pełni należy zatem zgodzić się z oceną prezentowaną w zaskarżonym postanowieniu, że przedstawiona sytuacja materialna, w szczególności zasoby majątkowe skarżącego wykluczają objęcie go zwolnieniem od kosztów sądowych. Rację ma bowiem Sąd pierwszej instancji podnosząc, że dysponowanie majątkiem wolnym od obciążeń w zasadzie wyklucza możliwość korzystania z prawa pomocy. Tym bardziej, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego koszty te kształtują się na poziomie 250,-zł.
Nie sposób również podzielić zarzutów autora zażalenia dotyczących braku skierowania wezwania do przedstawienia dodatkowych informacji na temat kondycji finansowej skarżącego. Twierdzenie to nie uwzględnia bowiem ani brzmienia art. 255 p.p.s.a., ani treści powołanych na wstępie przepisów statuujących instytucję prawa pomocy. Otóż zgodnie z art. 255 p.p.s.a. "Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego." Z cytowanego unormowania jasno wynika, że warunkiem rozpoczęcia postępowania wyjaśniającego zmierzającego do zbadania sytuacji majątkowej wnioskującego są braki bądź nieścisłości powstałe na tle oświadczenia strony.
Oznacza to zatem, że w przypadku, gdy informacje podane przez osobę ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych nie budzą wątpliwości i pozwalają na dokonanie przez sąd oceny sytuacji materialnej w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy, sąd nie ma obowiązku zwracania się do strony o udzielenie dodatkowych informacji, dokumentów bądź oświadczeń. Sytuacja taka miała miejsce w rozpatrywanym przypadku. WSA w sposób uzasadniony uznał bowiem, że dane zawarte w przedłożonym formularzu PPF są wystarczające dla rozstrzygnięcia o braku podstaw do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.
Jednocześnie podkreślenia wymaga, że nie jest rolą sądu poszukiwanie argumentów mających przemawiać za zasadnością zwolnienia strony od kosztów sądowych, a tego w istocie domaga się autor zażalenia, zarzucając Sądowi pierwszej instancji bierność w badaniu stanu materialnego skarżącego. Jak wskazano na wstępie, ciężar wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. spoczywa na wnioskodawcy. Nic więc nie stało na przeszkodzie by strona, bez wezwania, przedstawiła dodatkowe informacje świadczące o trudnej sytuacji majątkowej, wypełniając chociażby w formularzu PPF rubrykę nr 11 wskazującą na "inne dane, które składający oświadczenia uważa za istotne". Tymczasem strona nie wykazując się w tym zakresie jakąkolwiek inicjatywą dowodową (na żadnym etapie postępowania sądowego), poprzestała jedynie na przypisywaniu sądowi uchybień polegających na nieprzeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.