Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 14 listopada 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach sygn. akt I SA/Gl 632/10 odmówił J. i Z. J. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 9.853 zł w sprawie z ich skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 22 marca 2010 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych.
Sąd pierwszej instancji wskazał, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż na skutek nadania decyzji pierwszoinstancyjnej rygoru natychmiastowej wykonalności zajęto rachunki bankowe wnioskodawcy, wobec czego skarżący nie mają możliwości uiszczenia wpisu. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że na majątek skarżących składają się zajęte: nieruchomość o pow. 160 m², działka o pow. 1099 m², oszczędności w kwocie 75.000 zł oraz dwa samochody o wartości 60.000 zł i 85.000 zł. Nadto skarżący z tytułu prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej wykazuje stratę w wysokości około 100.000 zł. Natomiast koszty utrzymania wynoszą około 2.500 zł miesięcznie. Zaznaczył, iż skarżący nie pozostaje w stosunku pracy i nie osiąga żadnych dochodów, wobec czego koszty te pokrywa jego córka, zaś skarżąca, będąca jego małżonką, opłaca jedynie wydatki związane z eksploatacją posiadanego przez nich samochodu.
Do wniosku pełnomocnik załączył odpisy następujących dokumentów: faktur i rachunków dokumentujących koszty utrzymania poniesione w pierwszej połowie bieżącego roku oraz zeznania podatkowego skarżącej za ubiegły rok, złożonego na formularzu PIT-36L (wykazano w nim przychód z działalności gospodarczej w kwocie 4.156.757,35 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 4.268.709,99 zł oraz stratę w kwocie 111.952,64 zł), wyciągów z rachunków bankowych oraz zaświadczeń bankowych z tego okresu, potwierdzenia zameldowania z dnia 6 maja 2011 r., deklaracji dla podatku od towarów i usług za pierwsze cztery miesiące bieżącego roku, a także rejestru głównego księgi podatkowej i tabeli amortyzacji za te okresy.
Pismem z dnia 21 września 2011 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżących do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżących i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym, przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżących i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich sześciu miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, nadesłanie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym za rok 2010 złożonych przez skarżącego i przez jego córkę, złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżących oraz udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, poniesionych w okresie ostatnich trzech miesięcy.
W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik, poza nadesłanym już wcześniej odpisem zeznania podatkowego skarżącej, przedłożył odpisy: zaświadczenia trzech banków prowadzących rachunki skarżącej wystawione w maju bieżącego roku, potwierdzające, że rachunki te objęte są zajęciami egzekucyjnymi, nie zawierające jednak informacji na temat wysokości zajęć i sposobu ich spłaty, oraz wyciągi z dwóch z tych rachunków, wskazujących ich stan w okresie odpowiednio do 29 września i do 31 sierpnia 2011 r., deklaracje dla podatku od towarów i usług złożone przez skarżącą w miesiącach od marca do sierpnia 2011 r. (najniższą podstawę opodatkowania wykazano w maju – 3.868,00 zł, zaś najwyższą w następnym miesiącu – 265.550 zł, rozliczenie podatku dochodowego za okres od stycznia do sierpnia 2011 r. (wskazano przychód w wysokości 432.600 zł, koszty działalności w wysokości 255.734,98 zł i dochód z działalności w wysokości 176.865,02 zł), rejestr główny księgi podatkowej za ten okres (wykazano w nim przychód w kwocie 432.600 zł i koszty w kwocie 159.134,98 zł) oraz arkusz spisu natury, a nadto dokumenty dotyczące kosztów utrzymania gospodarstwa domowego w ostatnim okresie.
Ponadto przedstawiono dokumentację dotyczącą córki skarżących, mianowicie odpisy: jej zeznania podatkowego za ubiegły rok (wykazano w nim przychód z działalności gospodarczej w kwocie 1.534.103,27 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 1.408.883,83 zł i dochód w kwocie 125.219,44 zł), niektórych dokumentów rachunkowych związanych z jej działalnością, m.in. rejestru głównego księgi podatkowej za okres od stycznia do sierpnia 2011 r. (wykazano w nim przychód w wysokości 793.809,17 zł oraz koszty w wysokości 153.908,97 zł), deklaracji dla podatku od towarów i usług za okresy od marca do sierpnia 2011 r. (najwyższą podstawę opodatkowania wykazano w sierpniu – 243.160,00 zł, najniższą w czerwcu – 32.893,00 zł) oraz wydruki wyciągów z jej rachunku bankowego za te miesiące (według wyciągu dotyczącego sierpnia suma uznań na rachunku wyniosła 33.389,37 zł, suma obciążeń 32.476,42 zł, zaś ujemne saldo końcowe 3.546,72 zł).
Pełnomocnik przedstawił jednocześnie odpis oświadczenia skarżącego, według którego jego córka prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i spodziewa się drugiego dziecka, wobec czego nie jest w stanie ponieść dodatkowych kosztów. Pełnomocnik stwierdził ponadto, iż w wyznaczonym terminie nie było możliwości uzyskania bieżących zaświadczeń banków o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego z uwagi na określone przez banki daty wydania tych dokumentów.
Postanowieniem z dnia 19 października 2011 r. referendarz sądowy odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy.
Na skutek wniesionego sprzeciwu Sąd pierwszej instancji również odmówił skarżący przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Sąd uznał, że wnioskodawcy nie przedłożyli wszystkich wymaganych dokumentów, które potwierdziłyby zasadność złożonego wniosku oraz pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny ich możliwości płatniczych. W ocenie Sądu pełnomocnik skarżących, wezwany do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązał się należycie z nałożonego na niego zobowiązania, co sprawia, że jego oświadczenia są niepełne, a to – z kolei – uniemożliwia przyjęcie, że skarżący spełniają przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), dalej: P.p.s.a. Przedłożona bowiem w odpowiedzi na wezwanie referendarza dokumentacja źródłowa nie zawierała istotnych dla sprawy dokumentów dotyczących skarżącego, tj. złożonego przez niego zeznania podatkowego za 2010 r., ewentualnie zaświadczenia organu podatkowego, że zeznanie takie nie zostało przez niego złożone. Poprzestał on jedynie na oświadczeniu, że nie pozostaje w stosunku pracy i nie osiąga żadnych dochodów.
Ponadto Sąd dodał, iż skarżący mieli możliwość zgromadzenia brakującej dokumentacji do momentu wniesienia sprzeciwu na postanowienie z dnia 19 października 2011 r. oraz przedłożenia jej wraz ze złożeniem sprzeciwu, czego jednak nie uczynili, a ujawniona wyżej bierna postawa skarżących musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie orzeczeniu.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z przedstawionej dokumentacji wynika, iż działalność gospodarcza skarżącej, mimo akcentowanej straty, jest ciągle wykonywana i wykazuje regularnie stałe obroty. Podkreślił, że nadesłane do niniejszej sprawy dokumenty księgowe wykazują, iż wynik działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą za 2011 r. był dodatni.
W ocenie Sądu na uwagę zasługuje fakt, że strona osiąga takie dochody, które pozwalają jej na wygospodarowanie środków potrzebnych na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. Okoliczności te, zdaniem Sądu wskazują, że strona ma możliwość wygospodarowania środków na opłacenie wpisu od skargi kasacyjnej.
Na powyższe postanowienie skarżący złożyli zażalenie zaskarżając je w całości i zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez:
- a) jego błędne zastosowanie polegajże na odmowie przyznania skarżącym prawa pomocy, oparte na nieprawidłowym uznaniu, że skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny,
- b) jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że dla rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy znaczenie mają okoliczności korzystania przez stronę z pełnomocnika "z wyboru" oraz wcześniejszego uiszczenia wpisu od skargi.
Mając powyższe na uwadze wnieśli o zmianę zaskarżonego orzeczenia i przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem. Wnieśli również o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania zażaleniowego.
W ocenie pełnomocnika skarżących niezasadne są twierdzenia Sądu, że nie wykazali oni przesłanek przyznania im prawa pomocy. W jego ocenie nie świadczy o tym brak przedłożenia przez skarżącego zeznania podatkowego za 2010 r. – stwierdził, że dokument ten nie był konieczny, a wystarczające było oświadczenie podatnika, że nie osiąga żadnych dochodów i nie pozostaje w stosunku pracy.
W uzasadnieniu zażalenia jego autor podniósł także, że w postanowieniu Sąd nie odniósł się do kluczowej jaką są zajęcia egzekucyjne na majątku skarżących, pozbawiające ich faktycznej możliwości uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej.
Za chybione uznał wywodu Sądu jakoby dodatni w chwili składania wniosku wynik z działalności gospodarczej skarżącej za rok 2011 r. przesądzał o braku możliwości przyznania skarżącym prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odpowiada prawu. W związku z tym zażalenie skarżących podlega oddaleniu.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie skarżący nie wykazali w sposób należyty, iż znajdują się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przyznanie tego prawa stanowi odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego, wynikającej z art. 199 P.p.s.a. i może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Zgodnie z w.w. przepisem P.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "gdy wykaże" jednoznacznie wynika, że strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694).
Odnosząc powyższe do rozpatrywanej sprawy trzeba stwierdzić, że oświadczenie wnioskodawców zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a., było niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a tym samym nie mogło przekonać Sądu pierwszej instancji do przyznania prawa pomocy. W toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym skarżący byli dwukrotnie wzywani do przedstawienia, zgodnie z dyspozycją art. 255 p.p.s.a., zeznania podatkowego skarżącego za 2010 r., ewentualnie zaświadczenia organu podatkowego, że zeznanie takie nie zostało przez niego złożone. Poprzestał on jedynie na oświadczeniu, że nie pozostaje w stosunku pracy i nie osiąga żadnych dochodów.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie ma racji strona twierdząc, że dokument ten nie jest konieczny do wykazania braku możliwości uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Brak jego powoduje, że nie można dokonać pełnej i rzetelnej oceny możliwości płatniczych małżonków.
Ponadto należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że działalność gospodarcza prowadzona przez skarżącą jest wykonywana i wykazuje regularnie stałe obroty, a wynik działalności gospodarczej, na dzień składnia dokumentów był dodatni. Pozwalało to zasadnie przyjąć, że wygenerowany wynik finansowy mógł być przeznaczony na zapłatę wpisu od skargi kasacyjnej.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji nietrafnie uznał, że korzystanie przez skarżących z pomocy profesjonalnego pełnomocnika rzutować może na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Korzystanie z profesjonalnej pomocy prawnej jest bowiem prawem procesowym skarżącego i jego realizacja nie może być oceniana, jako okoliczność uniemożliwiająca realizację innych praw procesowych, w tym prawa pomocy. W tej sytuacji uzasadnionym jest wniosek, że posiadanie jakichkolwiek zasobów finansowych najpierw jest wykorzystywane na doradztwo prawne, a dopiero potem, po uzyskaniu fachowej oceny sytuacji i konieczności prowadzenia sprawy sądowej, aktualne staje się ponoszenie kosztów sądowych. Poniesienie kosztów pomocy prawnej nie może zatem wpływać negatywnie na uprawnienie do korzystania z prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Niemniej jednak nie miało to wpływu na wynik rozstrzygnięcia bowiem Sąd pierwszej instancji wskazał, że główną przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy było nieprzedstawienie dokumentów o jakie był wzywany tj. złożonego przez niego zeznania podatkowego za 2010 r., ewentualnie zaświadczenia organu podatkowego, że zeznanie takie nie zostało przez niego złożone.
W ocenie zatem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący pozbawili w ten sposób Sąd możliwości wnikliwej i szczegółowej oceny swojej sytuacji materialnej i rodzinnej. Natomiast pozostałe informacje przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy (dochody uzyskiwane przez skarżącą z działalności gospodarczej) nie były wystarczające do wydania korzystnego dla skarżących rozstrzygnięcia.
Z tych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny, orzekł jak w sentencji.