Uzasadnienie
Wyrokiem z 10 sierpnia 2016 r., sygn. akt I SA/Gl 85/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę M.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 5 listopada 2015 r. w przedmiocie nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2014 r.
Pismem nadanym 6 września 2016 r. Skarżący wniósł o nadesłanie "protokołu z rozprawy z dnia 8 sierpnia 2016 r." oraz kopii wyroku. Następnie pismem nadanym w dniu 19 września 2016 r. Skarżący wniósł o sporządzenie i nadesłanie uzasadnienia wyroku zapadłego w sprawie.
Postanowieniem z 3 października 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił sporządzenia uzasadnienia wyroku, wskazując, że wniosek został złożony już po upływie terminu do jego zgłoszenia, o którym mowa w art. 141 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016, poz. 718 ze zm., dalej: P.p.s.a.).
Pismem nadanym 30 września 2016 r., uzupełnionym pismem z 19 października 2016 r., Skarżący wniósł o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 10 sierpnia 2016 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z 7 listopada 2016 r. odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia. W uzasadnieniu wskazano, że wniosek Skarżącego o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku został złożony z uchybieniem terminu. Sąd powołał się na stwierdzenie Skarżącego, że przyczyna uchybienia terminu ustała w dacie, w jakiej złożył on wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Sąd administracyjny pierwszej instancji uznał, że przyjmując datę nadania powyższego wniosku, tj. 19 września 2016 r. jako dzień, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, siedmiodniowy termin o jakim mowa w art. 87 § 1 P.p.s.a. upływał w dniu 26 września 2016 r. Tymczasem wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku został nadany w dniu 30 września 2016 r., a zatem już po upływie terminu do jego złożenia, i jako wniosek spóźniony podlegał odrzuceniu.
Pismem z 28 listopada 2016 r. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy.
Rozpoznając niniejszą sprawę, nie można abstrahować od wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej Skarżącego, która – o czym świadczy sposób realizowania przez niego czynności procesowych – w sposób skrajny utrudnia, o ile nie uniemożliwia, dochodzenie swych praw przed sądem. W znajdującym się w aktach sprawy orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności z 18 kwietnia 2016 r. wskazano, że Skarżący jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, przy czym stan ten trwa od 21 listopada 2010 r. Skarżący został uznany za osobę niezdolną do pracy, wymagającą szczególnego wsparcia w codziennej egzystencji oraz stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Okoliczność tę zauważył zresztą Przewodniczący Wydziału, odnotowując w zarządzeniu z 25 stycznia 2016 r. co następuje: "w aktach administracyjnych znajduje się orzeczenie Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...], na podstawie którego zaliczono Skarżącego do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności"(por. karta 1 akt sprawy).
Okoliczności tej nie dostrzegł jednak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, ani w toku rozprawy z 10 sierpnia 2016 r., ani przy kolejnych czynnościach procesowych podjętych po wydaniu wyroku. Tymczasem, jak stanowi art. 6 P.p.s.a., sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, przepis ten "formułuje ogólną zasadę udzielania pomocy stronom. Zasada ta ma zapobiec nierówności stron w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która może wynikać z nieznajomości prawa przez jedną stronę i posiadania w tym zakresie odpowiednich wiadomości przez drugą stronę" (por. A. Kabat, Komentarz do art.6 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Lex 2016). Podjęcie przez sąd aktywności procesowej, w celu zapewnienia stronom równych szans w procesie i zagwarantowania faktycznej możliwości korzystania z przysługujących uprawnień procesowych, uzależnione jest od wystąpienia uzasadnionej potrzeby.
Potrzeba taka w rozpoznawanej sprawie wystąpiła, a odrzucenie wniosku o przywrócenie terminu stanowi jedynie konsekwencję niedostrzeżenia przez sąd administracyjny pierwszej instancji na wcześniejszym etapie postępowania wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej – a w konsekwencji również procesowej – Skarżącego. Stan zdrowia Skarżącego, o czym przekonują zawarte w aktach sprawy kopie dokumentów urzędowych, jak i argumentacja podniesiona w zażaleniu, uniemożliwia mu w praktyce samodzielne prowadzenie spraw sądowych. W tym stanie rzeczy sąd administracyjny powinien zastosować wszelkie środki procesowe, które dałyby gwarancję realnego skorzystania przez Stronę postępowania z prawa do sądu.
W świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego, wydaje się oczywiste, że Skarżący powinien być reprezentowany w postępowaniu przez profesjonalnego pełnomocnika (z wyboru albo z urzędu). Możliwość skorzystania z tego elementarnego uprawnienia procesowego sąd, jako gospodarz procesu, powinien był stronie zasugerować - działając w oparciu o art. 6 P.p.s.a. - już po wniesieniu skargi. Trudno sobie wyobrazić bardziej uzasadnione przypadki, które mieściłyby się w hipotezie wskazanej powyżej normy – niż sytuacja, która zaistniała w niniejszym postępowaniu.
Należy z całą mocą podkreślić, że przepis ten nie ma charakteru ogólnej deklaracji czy postulatu, przeciwnie – zawiera normę prawną stanowiącą źródło konkretnych obowiązków procesowych sądu, przed którym toczy się postępowanie. Od jego zastosowania w razie uzasadnionej potrzeby uzależniona jest wszak realizacja prawa do sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Nie sposób uznać, że w postępowaniu, w którym osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji ma - z przyczyn czysto formalnych - zamkniętą drogę do poznania motywów niekorzystnego dla niej rozstrzygnięcia, a co za tym idzie, nie może skorzystać z prawa do wniesienia środka zaskarżenia, doszło do "sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy" (w znaczeniu sprawiedliwości proceduralnej), o którym mowa we wskazanym powyżej przepisie ustawy zasadniczej.
Ponadto zaznaczyć należy, że zgodnie z treścią art. 87 § 1 P.p.s.a., pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. Sąd administracyjny pierwszej instancji przyjął w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że datą początkową, od której należało liczyć wskazany powyżej termin, był 19 września 2016 r., tj. dzień, w którym Skarżący wniósł o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Rozumowanie takie stanowi przykład nadmiernego formalizmu, wynikającego z oceny sytuacji Skarżącego zwykłą miarą, który stoi w sprzeczności z celami ustawy. Postępowanie sądowoadministracyjne stanowi fundamentalną w demokratycznym państwie prawnym instytucję prawną, pozwalającą na przeprowadzenie przez niezawisły i niezależny sąd kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.
Warto zaznaczyć, że terminy przewidziane w ustawie ustanowione zostały ze względu na konieczność zapewnienia sprawności i szybkości postępowania. Innymi słowy nie stanowią one celu samego w sobie, lecz mają gwarantować efektywną realizację prawa do sądu.
W niniejszej sprawie WSA w Gliwicach błędnie uznał, że z dniem nadania pisma – którego nie dokonał zresztą z oczywistych przyczyn sam Skarżący – ustała przyczyna uchybienia terminu. Co prawda na to zdarzenie procesowe wskazał sam Skarżący w piśmie z 19 października 2016 r., dodał jednak, że czyni to "z ostrożności" i że nie jest w stanie udowodnić, kiedy ono faktycznie zostało wysłane. Tak sformułowane zastrzeżenia dają podstawę do wniosku, że w szczególnej sytuacji życiowej, w jakiej znajduje się Skarżący, przyczyna tego rodzaju istnieje w zasadzie permanentnie.
Poza tym sąd mylnie utożsamia "przyczynę uchybienia terminu" z samą niemożnością fizycznego nadania pisma procesowego przez Skarżącego. Z okoliczności niniejszej sprawy wynika jednoznacznie, że Skarżący uchybił terminowi nie tylko z powodu niemożności fizycznego poruszania się, lecz ze względu na skrajnie utrudnione warunki samodzielnej egzystencji, które – o czym przekonuje treść pism kierowanych do sądu – wpływały bezpośrednio na zdolność rozpoznania własnej sytuacji procesowej i możliwość skutecznego kierowania swymi czynnościami w postępowaniu.
Wobec niemożności jednoznacznego ustalenia, kiedy ustała przyczyna uchybienia terminowi, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie narusza prawo, w związku z czym podlega uchyleniu na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.
Na marginesie Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę Skarżącego na rozważenie potrzeby skorzystania w prowadzonym postępowaniu z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Jeżeli Skarżący nie ma możliwości sfinansowania zastępstwa procesowego z własnych środków, może ubiegać się (na podstawie art. 243 P.p.s.a. i n.) o przyznanie pełnomocnika z urzędu. W tym celu należy wnieść do sądu administracyjnego pierwszej instancji wniosek, o którym mowa w art. 252 § 1 P.p.s.a., zawierający oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Urzędowy formularz, na którym należy złożyć taki wniosek, załączono do przesyłki zawierającej niniejsze postanowienie.