Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 21 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Lu 202/14, po rozpoznaniu skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia [...] stycznia 2014 r., w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego, uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Zamościu z dnia [...] listopada 2013 r.
I
Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia.
Decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w Z. określił stan zadłużenia J. S. z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia zdrowotne, za okres od stycznia 2002 r. do listopada 2009 r. Decyzję tę doręczono stronie w dniu [...] listopada 2012 r.
Następnie decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. ZUS określił stan zadłużenia skarżącego z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od stycznia 2010 r. do października 2012 r. Decyzję tę doręczono stronie w dniu [...] kwietnia 2013 r. Podleganie obowiązkowi opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne we wskazanych okresach wynikało z prowadzonej przez J. S. pozarolniczej działalności gospodarczej, którą zawiesił z dniem [...] stycznia 2013 r., a w dniu [...] lipca 2013 r. zaprzestał jej prowadzenia. Rozstrzygnięcie w tym zakresie zapadło w prawomocnej decyzji Narodowego Funduszu Zdrowia Lubelskiego Oddziału Wojewódzkiego w Lublinie z dnia [...] lutego 2012 r.
Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. ZUS ustalił J. S. podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne za lipiec, sierpień i wrzesień 2002 r., marzec, lipiec i sierpień 2003 r., lipiec 2004 r., wszystkie miesiące lat: 2005, 2006, 2007, 2008 i 2009, rok 2011 z wyjątkiem maja oraz miesiące od stycznia do czerwca 2012 r.
Ze względu na brak wpłat, Dyrektor ZUS wszczął w stosunku do J. S. postępowanie egzekucyjne, doręczając mu jako zobowiązanemu w dniu [...] grudnia 2012 r. odpisy tytułów wykonawczych wraz z zawiadomieniem o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. Kolejne odpisy tytułów i zawiadomień o zajęciu doręczono stronie w dniach [...] marca oraz [...] maja 2013 r. W związku z bezskutecznością egzekucji, ZUS w dniu [...] kwietnia 2013 r. przekazał Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w Zamościu tytuły wykonawcze w celu dalszego prowadzenia postępowania egzekucyjnego.
W dniu [...] kwietnia 2013 r. skarżący zwrócił się do ZUS z wnioskiem o umorzenie składek na ubezpieczenie zdrowotne.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. odmówiono umorzenia należności z tytułu wskazanych składek, powołując się na brak okoliczności uzasadniających umorzenie, określonych w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r., po ponownym rozpoznaniu sprawy, ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek oraz odsetek za zwłokę.
W dniu [...] września 2013 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Zamościu wszczął w stosunku do J. S. egzekucję administracyjną i zawiadomił Zakład Emerytalno-Rentowy MSW w Warszawie o zajęciu wierzytelności przysługującej skarżącemu z tytułu zaopatrzenia emerytalnego oraz z ubezpieczenia społecznego.
J. S. zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 3 i 7 oraz § 2 i 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm.; powoływanej dalej jako: u.p.e.a.). W uzasadnieniu strona podniosła, iż prowadzone wobec niej postępowanie egzekucyjne pozbawione jest podstaw faktycznych i prawnych, a egzekwowany obowiązek nie istnieje do chwili rozstrzygnięcia sprawy przez sąd administracyjny, który może wydać klauzulę wykonalności lub niewykonalności. Wnioskodawca podkreślił, iż organy nie informowały go o zmianie przepisów co do obowiązku opłacania składki. Podniósł również że w niektórych okresach z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej ponosił stratę albo uzyskiwał dochody nieprzekraczające 50% najniższej emerytury, co skutkować powinno brakiem obowiązku opłacania składek, zgodnie z treścią art. 82 ust. 8 pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j.
Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.; powoływanej dalej jako: ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej). Stwierdził przy tym, że przepisy normujące obowiązek ponoszenia składek na ubezpieczenie zdrowotne przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, których świadczenie emerytalne nie przekracza minimalnego wynagrodzenia oraz uzyskujące odpowiednio niskie przychody z tej działalności są niezgodne z Konstytucją. Strona podniosła również, iż w dniu [...] grudnia 2012 r. złożyła do ZUS wniosek o wydanie pisemnej interpretacji, ale do chwili złożenia wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego nie otrzymała tej interpretacji. Z kolei odmowa przez ZUS umorzenia składek, zdaniem skarżącego, pozbawia go możliwości odwoławczych do sądu administracyjnego.
W dniu [...] września 2013 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Zamościu zwrócił się do ZUS jako wierzyciela o zajęcie stanowiska w sprawie wniosku J. S. o umorzenie postępowania egzekucyjnego.
Postanowieniem z dnia [...] października 2013 r. ZUS odmówił zgody na umorzenie postępowania egzekucyjnego, wskazując, iż podleganie przez J. S. ubezpieczeniu zdrowotnemu zostało prawomocnie rozstrzygnięte przez NFZ Lubelski Oddział Wojewódzki decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. a podstawę wymiaru składek organ ustalił w decyzji z dnia [...] lipca 2012 r. Zdaniem organu, znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja podatkowa oraz dotycząca wysokości otrzymywanych świadczeń emerytalnych wskazuje, że prawidłowo sporządzono dokumenty rozliczeniowe dotyczące składek na ubezpieczenie zdrowotne za określone miesiące w latach 2002-2012. Organ wskazał również, iż wniosek o wydanie pisemnej interpretacji przepisów prawa pozostawiono bez rozpatrzenia z powodu nieuiszczenia opłaty w terminie. W ocenie organu, w sprawie niniejszej nie zachodzi żadna z przesłanek uzasadniających umorzenie postępowania, a zobowiązany jest posiadaczem nieruchomości oraz pobiera świadczenie emerytalne.
Postanowieniem z dnia [...] listopada 2013 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Zamościu odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego, wskazując w uzasadnieniu, iż postępowanie to może zostać umorzone w przypadku stwierdzenia, że nie uzyska się w nim kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne a także, gdy w jego toku zaistnieją przeszkody o charakterze trwałym, powodujące, że dalsze prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest niemożliwe lub niecelowe. Analiza akt sprawy oraz stanowisko wierzyciela wskazują, iż w sprawie nie występują przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego określone w art. 59 § 1 pkt 3 i 7, § 2 i § 3 u.p.e.a. Egzekwowany obowiązek określony został bowiem zgodnie z obowiązkiem wynikającym z prawomocnych decyzji ZUS, egzekucja oraz zastosowany środek egzekucyjny nie są niedopuszczalne, natomiast wierzyciel nie miał obowiązku doręczenia upomnienia na podstawie § 13 pkt 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 137, poz. 1541 ze zm.; powoływanego dalej jako: rozporządzenie z 22.11.2001 r.). Zobowiązany posiada ponadto majątek oraz pobiera świadczenie emerytalne, z których możliwa jest egzekucja.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. S., w uzasadnieniu podnosząc, że prowadzone postępowanie egzekucyjne pozbawione jest podstaw faktycznych i prawnych. Jego zdaniem egzekwowany obowiązek nie istnieje do chwili rozstrzygnięcia sprawy przez sąd administracyjny. Powtórzył również twierdzenia zawarte w uzasadnieniu wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego, dodatkowo wskazując, iż umorzenie składek przypadających od przedsiębiorcy stanowi pomoc "de minimis", której mu odmówiono.
Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Lublinie utrzymał w mocy postanowienie pierwszoinstancyjne, odmawiające umorzenia postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził, że przedmiot postępowania prowadzonego na podstawie wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego nie obejmuje kwestii podnoszonych przez składającego zażalenie, czyli ewentualnych nieprawidłowości postępowania wierzyciela - ZUS, dotyczących określenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne. Postępowanie egzekucyjne organ egzekucyjny wszczyna na żądanie wierzyciela i na podstawie wystawionego przez niego tytułu wykonawczego, tj. zgodnie z treścią art. 26 §1 u.p.e.a. Organ wskazał również na treść art. 29 § 1 u.p.e.a. i stwierdził, że z urzędu bada się dopuszczalność egzekucji. Organ nie jest jednak uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym, bowiem jedynie ZUS, jako wierzyciel należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, jest uprawniony do odstąpienia od dochodzenia należności lub zmiany jej wysokości.
Organ egzekucyjny nie może zaś wkraczać w merytoryczne badanie zasadności egzekwowanego obowiązku. Badanie przekazanych mu tytułów wykonawczych wystawionych przez wierzyciela ma zatem charakter formalny.
Zdaniem organu odwoławczego, w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego określone w art. 59 § 1 pkt 3 i 7 u.p.e.a. Organ odwoławczy powołał się na ustalenia z postępowania wyjaśniającego z udziałem wierzyciela, iż tytuły wykonawcze zostały wystawione na podstawie ostatecznych decyzji ZUS. Skarżący zaś od wskazanych decyzji nie składał odwołań do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Z kolei obowiązki wynikające z tych tytułów zostały określone zgodnie ze wskazanymi decyzjami. Organ zwrócił uwagę, że decyzje zawierały pouczenie, iż jeśli zobowiązanie nie zostanie uregulowane wraz z odsetkami za zwłokę, ZUS będzie zobowiązany do przymusowego ściągnięcia należności w trybie u.p.e.a. Na koniec wskazano, że nie zachodzi niedopuszczalność prowadzonej egzekucji ze względu na toczące się postępowania dotyczące umorzenia egzekwowanych wierzytelności.
Skargę na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie złożył J. S., wnosząc o jego uchylenie w całości ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik postępowania, poprzez nieuwzględnienie wniosku dowodowego wynikającego z ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Skarżący wniósł ponadto o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych oraz zwolnienie od kosztów sądowych.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wyrokiem z dnia 21 listopada 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił zaskarżone postanowienie.
Sąd I instancji wskazał na treść art. 29 § 1 u.p.e.a. i podzielił stanowisko organów egzekucyjnych obu instancji, iż organ egzekucyjny na podstawie art. 59 u.p.e.a. nie może badać merytoryczne zasadności egzekwowanego obowiązku. Wykracza to bowiem poza zakres przedmiotowy postępowania w sprawie wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego oraz należy do kompetencji wierzyciela czyli ZUS. Za niezasadny zatem WSA uznał zarzut nieuwzględnienia przez organ egzekucyjny przepisów ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej.
W ocenie Sądu, na uwzględnienie nie zasługiwał również zarzut braków formalnych zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego przekazanego przez organ egzekucyjny I instancji Zakładowi Emerytalno-Rentowemu MSW. Zawiadomienie to sporządzono zgodnie z wzorem zawiadomienia o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego organem rentowym, stanowiącym załącznik nr 13 do obowiązującego w dniu wystawienia zawiadomienia, rozporządzenia z 22.11.2001 r.
Sąd wskazał, że organ egzekucyjny ma obowiązek, samodzielnie rozstrzygać czy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego określone w art. 59 §1 i 2 u.p.e.a. Powinien zatem zbadać, czy zachodzą przesłanki wskazywane przez zobowiązanego, czyli w niniejszej sprawie określone w art. 59 § 1 pkt 3 i 7 u.p.e.a., a także inne z określonych w § 1 i 2. Organ egzekucyjny umarza postępowanie z urzędu, gdy w jakikolwiek sposób uzyska informację o wystąpieniu przesłanek uzasadniających umorzenie, określonych w art. 59 §1 i 2 u.p.e.a. Ich wystąpienie obliguje bowiem organ egzekucyjny do umorzenia postępowania egzekucyjnego bez względu na to, czy zostaną stwierdzone z urzędu, czy wyjdą na jaw w wyniku zgłoszonego zarzutu, bądź w inny sposób zostaną zakomunikowane organowi egzekucyjnemu. WSA podkreślił, że brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, iż organ egzekucyjny jest związany w tym zakresie stanowiskiem wierzyciela.
Rozróżnić bowiem należy umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na uwzględnienie zarzutów zobowiązanego i umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na art. 59 § 1 i 2 u.p.e.a. Stosownie bowiem do treści art. 59 § 3 u.p.e.a., w przypadkach określonych w art. 59 § 1 i 2 u.p.e.a. organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania, chyba że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje na podstawie art. 34 § 4 u.p.e.a.
Zdaniem Sądu I instancji, z akt sprawy, z uzasadnień postanowienia organów egzekucyjnych obu instancji, a także z odpowiedzi na skargę nie wynika, aby wskazane kwestie poddane zostały badaniu przez organy prowadzące postępowanie egzekucyjne. WSA podkreślił, iż w sprawie ograniczono się do analizy podnoszonych przez skarżącego przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego, określonych w art. 59 § 1 pkt 3 i 7 u.p.e.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ egzekucyjny rozpatrując wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego nie powinien zatem ograniczać się do analizy przesłanek wskazanych przez stronę, lecz powinien zbadać czy nie zachodzą jeszcze inne przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego.
II
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Dyrektor Izby Skarbowej w Lublinie, zaskarżając wyrok w całości i wnosząc o jego uchylenie w całości, ewentualne uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), zaskarżonemu wyrokowi organ zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 59 § 1, § 2, § 3 i § 4 u.p.e.a. przez uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie oraz poprzedzającego je postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w Zamościu z dnia [...] listopada 2013 r. w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego na skutek błędnego przyjęcia przez Sąd I instancji, iż organ egzekucyjny i organ odwoławczy ograniczyły się do analizy przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego określonych w pkt 3 i 7 § 1 art. 59 u.p.e.a., podnoszonych przez skarżącego, podczas gdy analizy dokonały wszystkich przesłanek wymienionych w tym artykule.
Szczegółową argumentację na poparcie zarzutu postawionego w petitum skargi kasacyjnej przedstawiono w jej uzasadnieniu.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie NSA zarzutami i wnioskami skargi kasacyjnej, które mogą dotyczyć wyłącznie ocenianego wyroku Sądu I instancji, a nie postępowania administracyjnego i wydanych w nim rozstrzygnięć.
Natomiast stosownie do treści art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom określonym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany.
Przepis art. 174 p.p.s.a stanowi z kolei, iż skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszenia prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) lub naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W świetle cytowanych przepisów do autora skargi kasacyjnej należy wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów procesowych, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja - w stosunku do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji – w odniesieniu do przepisów postępowania. A zatem Naczelny Sąd Administracyjny, z uwagi na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować.
Gdy w skardze kasacyjnej zarzuca się zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, to w pierwszej kolejności należy rozpoznać ten drugi z zarzutów, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego (por. wyrok NSA z 9 marca 2005 t., FSK 618/04, ONSAiWSA 2005, nr 6, poz. 120; zob. szerzej J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 419).
W analizowanej skardze kasacyjnej sformułowano tylko zarzut dotyczący naruszenia przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć, zdaniem kasatora, wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się do tego zarzutu Naczelny Sąd Administracyjny uznał go za niezasadny. W analizowanej sprawie skarżący w swoim wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego powołał się na nieistnienie obowiązku, w takiej sytuacji trafna jest konstatacja Sądu I instancji, iż organ egzekucyjny rozpatrując wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego nie powinien ograniczać się do analizy przesłanek wskazanych przez Skarżącego, lecz powinien zbadać czy nie zachodzą również inne jeszcze przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego. Prawidłowo podkreśla się także w zaskarżonym wyroku, iż organ egzekucyjny ma obowiązek, samodzielnie rozstrzygać czy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego określone w art. 59 §1 i 2 u.p.e.a.
Rację ma WSA w Lublinie, że na gruncie niniejszej sprawy w związku powołaniem się przez zobowiązanego na nieistnienie obowiązku organ powinien zbadać nie tylko czy zachodzą przesłanki wprost przez niego wskazywane we wniosku (a więc z art. 59 § 1 pkt 3 i 7 u.p.e.a.), ale także określone w § 1 i 2 tego przepisu.
W tym kontekście należy podkreślić, iż orzecznictwo sądowe dopuszcza badanie, czy egzekwowany obowiązek nadal istnieje. W wyroku z dnia 28 maja 1999 r. (sygn. akt III SA 1321/98, LEX nr 46239) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że z jednej strony, zgodnie z art. 29 § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym, czyli bada wniosek jedynie pod względem formalnym; z drugiej jednak strony, zgodnie z art. 33 pkt 1 czy art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., organ egzekucyjny jest obowiązany badać, czy np. obowiązek nie wygasł, bo wtedy wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania.
Zatem, mimo że organ egzekucyjny nie jest w zasadzie uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym, to jest obowiązany chociażby do sprawdzenia, czy wierzytelność jeszcze istnieje (por. też wyrok NSA z dnia 4 października 2000 r., sygn. akt III SA 1525/99, LEX nr 47233). Jak akcentuje się w doktrynie istnienie w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przepisu przewidującego umarzanie egzekucji, w przypadku gdy okaże się, że obowiązek nie istnieje, obliguje do odmiennego rozumienia wymagalności i istnienia obowiązku. Tylko rozpatrując zarzut, organ egzekucyjny, jest związany w tym zakresie stanowiskiem wierzyciela. Poza tym obszarem sam odpowiada za prowadzenie egzekucji w sytuacji nieistnienia obowiązku, bo z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. wynika, że ma obowiązek umorzyć takie postępowanie z urzędu (zob. P. Pietrasz, Komentarz do art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz C. Kulesza: Komentarz do art. 29 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji: w: Dariusz Ryszard Kijowski (red.), Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, wyd. II, Lex 2014).
Istotą umorzenia postępowania egzekucyjnego jest przerwanie postępowania, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych oraz rozstrzygnięcie o dalszym nieprowadzeniu postępowania. Instytucja ta ma na celu zakończenie tego postępowania, najczęściej z przyczyn natury formalnej, gdy w danej konkretnej sytuacji zaistniałej w jego toku wykonanie obowiązku przez zobowiązanego jest niemożliwe lub niedopuszczalne. Przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego mogą pojawić się zarówno w trakcie postępowania egzekucyjnego, jak i jeszcze przed jego wszczęciem. Umorzenie postępowania egzekucyjnego może nastąpić na wniosek wierzyciela, z urzędu, a także na skutek inicjatywy zobowiązanego. W tym ostatnim przypadku zobowiązany poprzez wniesienie zarzutów (art. 33 u.p.e.a.), złożenie powództwa przeciwegzekucyjnego (art. 2 § 3 u.p.e.a.) oraz skargi na czynności egzekucyjne (art. 54 u.p.e.a.) może wskazać na istnienie podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego.
Zarówno art. 34 u.p.e.a. jak i art. 59 § 1 tejże ustawy zawierają podstawy do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Natomiast rację ma w niniejszej sprawie Sąd I instancji, iż należy odróżnić umorzenie postępowania z uwagi na przesłanki określone w art. 59 § 1 u.p.e.a. od umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 34 § 4 u.p.e.a., którego przesłanką jest uwzględnienie zarzutów zobowiązanego, o ile organ podatkowy zwrócił się do wierzyciela o zajęcie stanowiska. Zgodnie z treścią art. 34 § 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, po otrzymaniu ostatecznego postanowienia w sprawie stanowiska wierzyciela lub postanowienia o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu, wydaje postanowienie w sprawie zgłoszonych zarzutów, a jeżeli zarzuty są uzasadnione – o umorzeniu postępowania egzekucyjnego albo o zastosowaniu mniej uciążliwego środka egzekucyjnego.
Zatem umorzenie postępowania w oparciu o art. 34 § 4 u.p.e.a. może nastąpić w następstwie rozpatrzenia zarzutów. Wskazać należy jednak, iż umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 34 § 4 u.p.e.a. może nastąpić, o ile zarzuty zostały zgłoszone w terminie 7 dni. Natomiast jeżeli chodzi o umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 u.p.e.a., może to nastąpić w toku trwającego postępowania egzekucyjnego, w tym także z urzędu. Artykuł 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. wymienia cztery odrębne przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego. Ich wspólną cechą jest szeroko pojęte nieistnienie obowiązku, który ma stanowić przedmiot egzekucji administracyjnej. Jako przyczynę wygaśnięcia obowiązku można wskazać przedawnienie, które wiąże się z umarzającym działaniem czasu. Słusznie wskazuje Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż na rozróżnienie pomiędzy umorzeniem postępowania egzekucyjnego z uwagi na uwzględnienie zarzutów zobowiązanego, a umorzeniem postępowania egzekucyjnego z uwagi na art. 59 § 1 i § 2 u.p.e.a. wskazuje także treść art. 59 § 3 ustawy, który stanowi, że w przypadkach określonych w art. 59 § 1 i § 2 organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania, chyba że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje na podstawie art. 34 § 4 u.p.e.a.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Sądu I instancji wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż w przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na przesłanki określone w art. 59 § 1 i § 2 u.p.e.a., organ egzekucyjny jest władny samodzielnie rozstrzygnąć, czy zachodzą przesłanki określone w tym przepisie, a zatem powinien je przeanalizować, W analizowanej sprawie skarżący w swoim wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego powołał się na nieistnienie obowiązku, a zatem pośrednio wskazał także na przesłankę określoną w art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Jeżeli już po upływie terminu do zgłoszenia zarzutów, zobowiązany skierował do organu egzekucyjnego pismo, w którym domagał się umorzenia postępowania, to w przypadku takim organ egzekucyjny jest uprawniony samodzielnie badać, czy nie zachodzi potrzeba umorzenia postępowania ze wskazanej przyczyny. Podobnie przyjął także Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 marca 2010 r., sygn. akt II FSK 2007/09 (orzeczenia.nsa.gov.pl) stwierdzając, że: "postępowanie egzekucyjne podlega umorzeniu z urzędu jeżeli zachodzą okoliczności określone w art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., czyli jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu, w tym np. z uwagi na przedawnienie.
Umorzeniu postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., z uwagi na przedawnienie zobowiązania, nie stoi na przeszkodzie fakt, iż na podstawie art. 34 § 1a u.p.e.a., wierzyciel wypowiedział się o niedopuszczalności zarzutu przedawnienia zobowiązania.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.