Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 28 maja 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 380/12, po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. L. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, uchylił zaskarżoną decyzję.
Sąd przyjął następujące ustalenia w sprawie:
Decyzją Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej nr 3 do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w W. z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, w świetle której M. L., zwany dalej "skarżącym", uzyskał z testu 99 punktów, podczas gdy zgodnie z art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.), zwanej "u.r.p.", pozytywny wynik z egzaminu wstępnego uzyskuje kandydat, który otrzymał z testu co najmniej 100 punktów, a zatem uzyskana przez skarżącego liczba punktów przesądza o negatywnym wyniku egzaminu.
Dla wyniku egzaminu istotne znaczenie miała odpowiedź na pytanie Nr 48 o treści:
"Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jeżeli spółka cywilna została zawarta na czas oznaczony, wspólnik:
A. nigdy nie może wypowiedzieć swojego udziału,
B. może wypowiedzieć swój udział z zachowaniem terminów wypowiedzenia tylko wtedy, gdy tak zastrzeżono w umowie,
C. z ważnych powodów może wypowiedzieć swój udział bez zachowania terminów wypowiedzenia".
W myśl klucza odpowiedzi prawidłową odpowiedzią jest odpowiedź "C", wynikająca z przepisu art. 869 § 2 k.c. Stosownie do tego przepisu: "Z ważnych powodów wspólnik może wypowiedzieć swój udział bez zachowania terminów wypowiedzenia, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony. Zastrzeżenie przeciwne jest nieważne."
Według skarżącego, który zakreślił odpowiedź "B", prawidłowa jest zarówno odpowiedź "C", jak i "B". Jak wywodził, odwołując się do poglądów komentatorów, zakaz przewidziany w art. 869 § 2 zd. 2 k.c. można interpretować, jako odnoszący się jedynie do wprowadzania postanowień ograniczających lub wyłączających uprawnienie do wypowiedzenia przez wspólnika udziału spółki w związku z przesłanką ważnych powodów, czego nie można mylić z zakazem umieszczania w takich umowach, w tym również umowach spółki cywilnej, zawartych na czas określony, postanowień dotyczących możliwości wypowiedzenia udziału z zachowaniem przewidzianych umową terminów wypowiedzenia. W rezultacie wspólnicy mogą przyjąć w umowie spółki rozwiązanie polegające na wypowiedzeniu udziału, nawet gdy zawarto umowę na czas określony, a okres wypowiedzenia, który zostałby w taki sposób wprowadzony, mógłby być dowolny, co czyni prawidłową również udzieloną przez niego odpowiedź "B". Tym samym omawiane pytanie nie spełniło wymogu przewidzianego w art. 339 ust. 1 u.r.p., w świetle którego, egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.
W następstwie skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., o czym była mowa na wstępie, uwzględnił ją, uchylając zaskarżoną decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 grudnia 2011 r. nr [...].
Według Sądu pierwszej instancji, dokonującego przeglądu piśmiennictwa i orzecznictwa odnoszącego się do spornej kwestii, z konstrukcji pytania nr 48, nie wynika jednoznacznie, aby odpowiedź "B" nie mogła zostać uznana za prawidłową.
W pierwszej kolejności, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, w myśl art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Jedną z możliwości swobody kształtowania treści umowy przy uwzględnieniu brzmienia art. 3531 k.c. jest zawarcie umowy nazwanej, z wprowadzeniem do niej odmiennych uregulowań; odmienne uregulowania polegać mogą na uzupełnieniu unormowania ustawowego dodatkowymi postanowieniami w postaci klauzul, zastrzeżeń; odmienność może przejawiać się też w tym, że zostaną umieszczone w umowie postanowienia regulujące niektóre zagadnienia inaczej niż ustawa bądź wyłączające zastosowanie niektórych przepisów. W takiej sytuacji jednak swobodę ograniczają przepisy dotyczące danego rodzaju umowy o charakterze iuris cogentis, a więc bezwzględnie obowiązujące.
W razie sprzeczności umowy z normami względnie wiążącymi, normy te nie znajdą zastosowania, a treść stosunku zobowiązaniowego regulować będzie umowa (p. Agnieszka Rzetecka-Gil, Komentarz do art. 3531 Kodeksu cywilnego, LEX).
W świetle piśmiennictwa, zdecydowana większość przepisów Kodeksu cywilnego o spółce ma charakter względnie obowiązujący (względnie stosowalny, dyspozytywny). Elastyczność, będąca rezultatem przyjętego sposobu regulacji, jest jednym z zasadniczych czynników popularności spółki cywilnej - zarówno jako formuły organizowania "czysto" zobowiązaniowej kooperacji kilku podmiotów prawa cywilnego, jak i jednostki organizacyjnej, skutecznie konkurującej z osobowymi spółkami handlowymi ("Prawo spółek osobowych, System prawa prywatnego, Redaktor naczelny Zbigniew Radwański, Tom 16 pod redakcją prof. dr hab. Andrzeja Szajkowskiego, str. 477).
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nawiązującego do stanowiska wyrażanego w piśmiennictwie i orzecznictwie, przepis art. 869 § 2 k.c., na który powołał się organ, nie reguluje kwestii dopuszczalności, bądź nie, zawierania terminów wypowiedzenia w przypadku umowy spółki cywilnej zawartej na czas oznaczony. Kwestię tę należy więc rozpatrywać szerzej w kontekście ogólnej klauzuli zawartej w art. 365¹ k.c., zgodnie z którą wypowiedzeniu podlegają zobowiązania bezterminowe o charakterze ciągłym. W doktrynie pojawiło się przy tym pytanie, jak traktować stosunki prawne o charakterze trwałym aczkolwiek terminowym, w tym również te dotyczące funkcjonowania spółki cywilnej. Według jednego stanowiska, uprawnienie do wypowiedzenia udziału z zachowaniem terminu wypowiedzenia nie przysługuje w razie zawarcia umowy spółki na czas oznaczony. Część komentatorów uznaje natomiast, że trafniejsze wydaje się jednak stanowisko, według którego uprawnienie do wypowiedzenia udziału z zachowaniem terminu wypowiedzenia powinno być zagwarantowane w każdym przypadku, kiedy umowa spółki zostaje zawarta na czas na tyle długi, że powstaje stan związania przez okres trudno przewidywalny z punktu widzenia poszczególnych wspólników (p. "Prawo spółek osobowych, System prawa prywatnego, Redaktor naczelny Zbigniew Radwański, Tom 16 pod redakcją prof. dr hab.
Andrzeja Szajkowskiego, str. 477). Także Roman Uliasz w Komentarzu do Kodeksu cywilnego wskazuje, iż w umowie spółki można by zawrzeć postanowienie, zgodnie z którym wspólnikowi przysługiwałoby prawo do wypowiedzenia umowy także tej, która została zawarta na czas oznaczony. Okres wypowiedzenia, który zostałby w taki sposób wprowadzony, mógłby być przy tym dowolny.
Sąd pierwszej instancji powołał się także na orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące kwestii dopuszczalności wypowiedzenia innych umów zawartych na czas oznaczony, np. najmu (w stanie obowiązującym przed dodaniem wprost możliwości wypowiedzenia takiej umowy) i dzierżawy. I tak w świetle wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 1998 roku sygn. akt III CKN 365/97 niedopuszczalne jest - i nie może zostać skutecznie wprowadzone mocą umowy stron - uprawnienie swobodnego, wynikającego tylko z woli wydzierżawiającego (wynajmującego), wypowiedzenia umowy zawartej na czas oznaczony, gdyż pozostawałoby to w sprzeczności z przyjętym w takiej umowie zobowiązaniem (bezwarunkowym) utrzymania stosunku umownego przez uzgodniony czas. Jednakże inna sytuacja powstaje wtedy, gdy strony uzgadniają, że w razie zajścia ściśle określonej okoliczności wypowiedzenie może nastąpić. W takiej sytuacji druga strona liczy się z tym, że okres, na jaki umowę zawarła, może zostać skrócony.
Również w uchwale Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 21 grudnia 2007 r. sygn. akt III CZP 74/07 stwierdzono, iż dopuszczalne było wypowiedzenie umowy najmu lub dzierżawy, zawartej przed dniem 10 lipca 2001 r. na czas oznaczony, w wypadkach określonych w tej umowie. Sąd Najwyższy nie dopatrzył się zatem w przepisach Kodeksu cywilnego ogólnej klauzuli ius cogens zabraniającej zamieszczania we wszelkich umowach zawieranych na czas oznaczony postanowień dopuszczających jej wypowiedzenie. Ponadto w Kodeksie cywilnym brak jest przepisów o charakterze bezwzględnie obowiązującym, które czyniłyby bezskutecznym takie zastrzeżenie w umowie spółki zawartej na czas oznaczony.
Z powyższych względów, w ocenie Sądu pierwszej instancji, skoro w doktrynie można znaleźć argumentację przemawiającą za dopuszczalnością wypowiedzenia zobowiązania terminowego w zależności od tego, czy strony przewidzą taką możliwość w umowie i oznaczą przyczyny uprawniające strony do dokonania wypowiedzenia, udzielona przez skarżącego odpowiedź "B" mieściłaby się w zakresie pytania Nr 48.
Jak podniósł Sąd pierwszej instancji, przywołując orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, czego nie uwzględnia redakcja spornego pytanie Nr 48, pytanie na egzaminie konkursowym na aplikację powinno być skonstruowane w sposób możliwie precyzyjny, w szczególności pytanie takie (oraz podane w nich trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa) powinno być sformułowane w sposób jasny, jednoznaczny i niebudzący żadnych wątpliwości. Formułowanie pytań testowych nie może wprowadzać w błąd uczestników konkursu, zaś sposób ich redagowania powinien być tak samo precyzyjny, jak precyzja, której wymaga się od kandydatów na aplikantów (vide: m.in. NSA /w:/ wyrok z dnia 15 kwietnia 2010 r., sygn. akt II GSK 27/10 i cyt. tam wyrok NSA z 19 listopada 2008 r., sygn. akt II GSK 641/08).
Zdaniem Sądu pierwszej instancji, o czym była już mowa, mając na uwadze przepis art. 339 ust. 1 u.r.p., redakcja pytania powinna być precyzyjna, aby nie wchodziła w grę możliwość istnienia więcej niż jednej poprawnej odpowiedzi. Tego zaś wymogu nie spełnia sporne pytanie Nr 48, nawiązujące ogólnie do Kodeksu cywilnego, gdy problematyka objęta tym pytaniem jest przedmiotem rozbieżności w orzecznictwie i piśmiennictwie. Ponadto twierdzenie organu, jakoby odpowiedź na sporne pytanie wynikała jednoznacznie z treści art. 869 § 2 k.c., nie bierze pod uwagę okoliczności, iż pytanie to nie odwołuje się do tego przepisu, lecz ogólnie do Kodeksu cywilnego, o czym była już mowa. Zatem, w świetle rozbieżności w orzecznictwie i w piśmiennictwie, nie można odmówić racji skarżącemu, wywodzącemu prawidłowość udzielenia odpowiedzi z innych przepisów Kodeksu cywilnego.
Minister Sprawiedliwości wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W., a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Skarga kasacyjna, oparta na przepisie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., zarzuca naruszenie prawa materialnego, tj. art. 339 ust. 1 u.r.p. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że pytanie Nr 48 testu egzaminacyjnego zostało sformułowane w sposób sprzeczny z ustawowymi wymogami, podczas gdy wszystkie pytania egzaminacyjne, w tym także zakwestionowane przez Sąd pierwszej instancji, zostały prawidłowo zredagowane.
W ocenie Ministra Sprawiedliwości jedyną prawidłową odpowiedzią jest odpowiedź "C", wynikająca z art. 869 § 2 k.c. Powołuje się w tym zakresie na stanowisko zajęte w piśmiennictwie (K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, Komentarz do art. 450-1088. Tom II, CH BECK 2011, wydanie 6).
Dla uznania prawidłowości odpowiedzi "B" konieczne byłoby, zdaniem Ministra Sprawiedliwości, poczynienie założenia, że umowa spółki reguluje ściśle określone okoliczności uzasadniające wypowiedzenie umowy. Jednakże czynienie dodatkowych założeń, nie wynikających z treści pytania, jest niedopuszczalne (por. np. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II GSK 1927/11). Stanowisko części komentatorów, dopuszczających możliwość wypowiedzenia z zachowaniem terminu udziału w spółce cywilnej zawartej na czas oznaczony zakłada, że umowa spółki zostaje zawarta na czas na tyle długi, że powstaje stan związania przez okres trudno przewidywalny z punktu widzenia poszczególnych wspólników. Dla uznania prawidłowości odpowiedzi "B" konieczne byłoby zatem również poczynienie dodatkowego założenia, że umowa spółki została zawarta na odpowiednio długi czas, do czego zdający nie byli uprawnieni.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Na wstępie niniejszych rozważań podkreślić należy, że zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd pierwszej instancji.
Skarga kasacyjna nie zasługuje na jej uwzględnienie.
Na tle pytania Nr 48, co było przedmiotem obszernych rozważań Sądu pierwszej instancji, w piśmiennictwie i orzecznictwie ujawniła się rozbieżność orzecznictwa i piśmiennictwa w kwestii dopuszczalności zastrzegania w umowie zawartej na czas oznaczony możliwości jej wypowiedzenia, również na gruncie umowy spółki cywilnej.
W ocenie Sądu pierwszej instancji przy redagowaniu pytań egzaminacyjnych należałoby unikać sytuacji, stwarzających możliwość udzielenia na dane pytanie dwóch lub więcej poprawnych odpowiedzi w następstwie z powoływania się osoby egzaminowanej na rozbieżności w piśmiennictwie i w orzecznictwie. I tak, jeżeli redakcja pytania daje pole dla wskazania dwóch poprawnych odpowiedzi, a jedną z nich wybrał egzaminowany kandydat, tym bardziej w sytuacji, gdy problematyka pytania jest przedmiotem rozbieżności poglądów w piśmiennictwie i w orzecznictwie, wówczas wspomnianą odpowiedź należałoby uznać za poprawną, przyznając kandydatowi 1 punkt. Odmienne stanowisko naruszałoby nie tylko przepis art. 339 ust. 1 u.r.p., ale także trudne byłoby do pogodzenia z zasadą zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej, o której mowa w art. 8 k.p.a.
Z powyższych względów na sporne pytanie egzaminacyjne Nr 48 należy patrzeć przez pryzmat redakcji jego sformułowania, co z kolei może rzutować na poprawność udzielonej odpowiedzi. Ramy redakcyjne pytania egzaminacyjnego, o czym była już mowa, zakreśla przepis art. 339 ust. 1 u.r.p. Przepis ten, jak już wskazano, wymaga, aby prawidłowa była tylko jedna odpowiedź.
Należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż redakcja pytania Nr 48 stwarza możliwości udzielenia na nie dwóch poprawnych odpowiedzi, tj. nie tylko "C", objętej kluczem odpowiedzi, ale również "B", którą wybrał skarżący. Problematyka pytania, na co trafnie wskazano w zaskarżonym wyroku, stanowi też przedmiot rozbieżności w piśmiennictwie i w orzecznictwie, czego zresztą nie kwestionuje skarga kasacyjna. W skardze kasacyjnej powołano się na jeden z poglądów wyrażonych w omawianej kwestii, a mianowicie ten, który jest zgodny ze stanowiskiem organu. Nie oznacza to jednakże, aby w problematyce objętej treścią pytania nie były wyrażane inne poglądy, które przedstawił w zaskarżonym wyroku Sąd pierwszej instancji, a pominęła skarga kasacyjna.
Mankamentem redakcyjnym spornego pytania, dającego możliwość sformułowania dwóch poprawnych odpowiedzi, na co trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, było ogólne odwołanie się do Kodeksu cywilnego. Nieprecyzyjny zakres pytania egzaminacyjnego dał pole do poszukiwania na omawiane pytanie odpowiedzi innej, niż wynikająca z klucza odpowiedzi, i nie należało tutaj czynić dodatkowych założeń, jak to sugeruje skarga kasacyjna. Toteż w stanowisku Sądu pierwszej instancji, akceptującego trafność odpowiedzi "B", trudno byłoby dopatrzyć się błędu, w każdym zaś razie błędu istotnego, przemawiającego za koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego wyroku.
Natomiast, gdyby intencją twórców pytania Nr 48 była odpowiedź "C", pytanie to powinno być sformułowane precyzyjniej. Przykładowo teść tego pytania mogła by być poprzedzona sformułowaniem: "Zgodnie z tytułem XXXI Spółka księgi trzeciej Kodeksu cywilnego......". Wówczas skarżący nie mógłby zasadnie podważyć poprawności odpowiedzi "C" na sporne. Wtedy poprawna odpowiedź wynikałaby wprost, a więc jednoznacznie, z przepisu art. 869 § 2 k.c., objętego wyżej wymienionym tytułem Kodeksu cywilnego, a byłaby nią odpowiedź "C", wynikająca z klucza odpowiedzi.
W tym stanie sprawy skarga kasacyjna, jako nie oparta na usprawiedliwionej, podlega oddaleniu (art. 184 p.p.s.a.).