Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 maja 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 144/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. W. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2010 r. w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów, uchylił zaskarżoną uchwałę oraz poprzedzającą ją uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w W. z dnia [...] kwietnia 2010 r. i stwierdził, że uchylone uchwały nie podlegają wykonaniu.
Sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia.
K. W., wobec braku sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości, została wpisana na listę adwokatów uchwałą ORA w W. z dnia [...] czerwca 2009 r. Na wezwanie ORA w W. z dnia [...] stycznia 2010 r. o udzielenie informacji, jakie obecnie zajęcia zarobkowe wykonuje adw. K. W., pismem z dnia [...] stycznia 2010 r. udzieliła informacji, że obecnie pracuje jako asesor komorniczy w Kancelarii Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym we W. nie wykonując innych zajęć zarobkowych, co stwierdzała również w kwestionariuszu osobowym z dnia [...] maja 2009 r. załączonym do wniosku o wpis na listę adwokatów (asesor komorniczy od października 2008 r.).
Uchwałą z dnia [...] lutego 2010 r. Okręgowa Rada Adwokacka w W. jednomyślnie w głosowaniu tajnym postanowiła wszcząć postępowanie w sprawie skreślenia adw. K. W. z listy adwokatów wobec nierozwiązania, po wpisie na listę adwokatów, stosunku pracy i pozostawania nadal w zatrudnieniu jako asesor komorniczy w Kancelarii Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym we W. Następnie jednomyślną uchwałą z dnia [...] kwietnia 2010 r. podjętą w głosowaniu tajnym, skreśliła z listy adwokatów Izby Adwokackiej w W. adw. K. W. Wskazując na przepisy art. 1 ust. 4 i art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r., Nr 146, poz. 1188, zwanej dalej: P.o.a.) stwierdziła, że osoba posiadająca legitymację adwokata i udzielając porad prawnych nie może jednocześnie piastować funkcji asesora komorniczego wykonującego czynności egzekucyjne. Adwokat K. W. pełni nadal funkcję asesora komorniczego i nie złożyła żadnej deklaracji rozwiązania tego stosunku pracy.
Od uchwały skarżąca złożyła odwołanie z wnioskiem o jej uchylenie jako niezgodnej z art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a., uznając za błędną interpretację przez organ samorządu adwokackiego art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a., bowiem przepis ten stanowi o "objęciu" stanowiska po wpisie na listę adwokatów, a nie o "piastowaniu" stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości. Nadto stanowisko asesora komorniczego, zgodnie z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP, nie jest stanowiskiem wchodzącym w skład wymiaru sprawiedliwości, gdyż asesor komorniczy nie sprawuje wymiaru sprawiedliwości. Stosunek pracy nawiązuje się na podstawie umowy o pracę z komornikiem sądowym, w związku z tym asesora komorniczego nie dotyczy art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a.
Skarżąca podkreślała również, że nie złożyła ślubowania i nie wyznaczyła swojej siedziby jako adwokat, a tym samym nie wykonuje zawodu adwokata, przez co korzysta wyłącznie ze statusu adwokata niewykonującego zawodu (art. 8a ust. 2 P.o.a.). W związku z tym i w świetle art. 4b ust. 1 pkt 1 P.o.a. żądanie rozwiązania łączącego skarżącą stosunku pracy na stanowisku asesora komorniczego jest nieuzasadnione, gdyż osoba niewykonująca zawodu adwokata nie posługuje się tytułem zawodowym "adwokat".
Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej uchwałą z dnia [...] października 2010 r. jednogłośnie w głosowaniu tajnym utrzymało w mocy zaskarżoną uchwałę. Zdaniem organu nie można traktować poszczególnych sformułowań art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a. w oderwaniu od istoty regulowanej tym przepisem materii. Ratio legis tego przepisu było niedopuszczenie do sytuacji, aby osoba zatrudniona "w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości" mogła jednocześnie znajdować się na liście adwokatów. W jego ocenie należy kierować się trafnością rozwiązania zawartego w art. 26 ustawy o radcach prawnych, jako regulacji obowiązującej w analogicznej do adwokackiej korporacji zawodowej. Podkreślano niemożność zaaprobowania takiej sytuacji, w której osoba nie zamierzająca w najbliższym czasie zrezygnować z pracy w organach wymiaru sprawiedliwości, jednocześnie będzie pozostawać na liście adwokatów.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego K.a W. wnosiła o uchylenie uchwały i zasądzenie kosztów postępowania.
Uwzględniając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. zwrócił uwagę, że o fakcie wykonywania pracy asesora komorniczego przez skarżącą organ wpisowy adwokatury wiedział w momencie podejmowania uchwały o wpisie na listę adwokatów i ta okoliczność nie okazała się być podstawą dla Ministra Sprawiedliwości do złożenia sprzeciwu od wpisu. Zdaniem organów samorządu adwokackiego pozostawanie w stosunku pracy asesora komorniczego nie można łączyć z pozostawaniem na liście adwokatów, gdyż organy te sytuują asesora komorniczego w szeroko pojmowanych organach wymiaru sprawiedliwości.
Sąd I instancji wskazał, że kwestia ta była przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 20 września 2007 r., sygn. akt II GSK 128/07) odnośnie statusu prawnego komornika sądowego, a więc osoby zajmującej stanowisko wyższe i o szerszych prerogatywach od stanowiska asesora komorniczego. Sąd ten wskazywał, iż publicznoprawny status komornika określa ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (j.t. Dz. U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze zm.), jako funkcjonariusza publicznego, działającego przy sądzie rejonowym (art. 1 ustawy o komornikach sądowych).
Komornik sądowy będąc szczególnego rodzaju organem państwowym - organem egzekucyjnym (art. 758 k.p.c.), wyposażonym przez państwo we władcze kompetencje w celu wykonywania orzeczeń sądowych w drodze przymusowej egzekucji, został organizacyjnie powiązany z władzą sądowniczą, jednakże pod względem judykacyjnym podlega nadzorowi tej władzy (prezesowi właściwego sądu rejonowego – art. 3 ustawy o komornikach sądowych), wykonując jednocześnie swoją działalność na własny rachunek – art. 3a tej ustawy.
Sąd I instancji, powołując się na wskazane wyżej orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, nie podzielił poglądu organów samorządu adwokackiego, iż komornik sądowy, a tym bardziej asesor komorniczy, należą do "szeroko pojmowanych organów wymiaru sprawiedliwości", o których mowa w art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a. Już więc przez fakt wykazania, że asesor komorniczy nie jest organem wymiaru sprawiedliwości (określenie "organ wymiaru sprawiedliwości w szeroko pojętym znaczeniu" nie jest określeniem normatywnym w ustawie Prawo o adwokaturze), zastosowanie w sprawie art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a. nie było trafne.
Sąd zwrócił uwagę na jednoznaczność wymienionego przepisu nakładającego na okręgową radę adwokacką obowiązek skreślenia adwokata z listy adwokatów w sytuacji objęcia przez adwokata stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza.
Wyrażenia "objęcie" nie należy utożsamiać z określeniem "zajmowanie stanowiska". Jak wynika z kwestionariusza osobowego skarżącej, dołączonego do wniosku o wpis na listę adwokatów, już w tym czasie pracowała jako asesor komorniczy, a więc przed wpisem niejako "objęła" to stanowisko. Rozumienie art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a. w tym znaczeniu, że chodzi o okoliczności powstałe po wpisie uzasadnia także ostatnia część zdania "lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza", w której prawodawca jednoznacznie przypisuje tym okolicznościom ich zaistnienie późniejsze od wpisu na listę adwokatów. Innymi słowy skreślenie z listy adwokatów następuje wówczas, gdy po wpisie na listę, adwokat objął stanowiska wymienione w art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a. lub rozpoczął wykonywanie zawodu notariusza.
Sąd I instancji zwrócił też uwagę, że poza wpisem na listę adwokatów niezbędne jest podjęcie wykonywania zawodu w formach wskazanych w art. 4a ust. 1 P.o.a., rozumiane jako rozpoczęcie wykonywania czynności zawodowych, a które musi zostać poprzedzone złożeniem ślubowania (art. 5 P.o.a.) oraz, co jest niemniej istotne, wyznaczeniem siedziby zawodowej i zawiadomieniem o tym właściwą radę adwokacką w terminie określonym w art. 70 P.o.a.
W rozpoznawanej sprawie skarżąca ani nie złożyła ślubowania, ani nie wyznaczyła siedziby dla wykonywania przez siebie zawodu adwokata. W tych okolicznościach nie można więc stwierdzić, że rozpoczęła wykonywanie zawodu jako adwokat w świetle art. 4b ust. 1 pkt 1 P.o.a., a to właśnie ta okoliczność determinuje zakaz wyrażony w tym przepisie.
To czy osoba wpisana na listę adwokatów podejmie dalsze kroki w celu rozpoczęcia wykonywania zawodu adwokata (złoży ślubowanie i wyznaczy siedzibę wykonywania zawodu zawiadamiając o tym właściwą okręgową radę adwokacką) zależy wyłącznie (w świetle przepisów ustawy Prawo o adwokaturze) od jej woli. Ustawa przewiduje takie sytuacje, w których adwokat nie wykonuje zawodu, zwalniając te osoby z obowiązku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (art. 8a ust. 2 P.o.a.). Art. 4b ust. 1 pkt 1 P.o.a., wprowadzając jedynie zakaz jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy, nie odnosi się do sytuacji pozostawania w stosunku pracy bez wykonywania zawodu adwokata, a więc nie odnosi się do sytuacji skarżącej, która będąc związana umową o pracę z komornikiem nie wykonuje czynności zawodowych adwokata, które muszą być poprzedzone złożeniem ślubowania i wyznaczeniem siedziby.
Dopiero wówczas, gdy podejmie ona kroki zmierzające do rozpoczęcia wykonywania zawodu adwokata (złoży ślubowanie i wyznaczy siedzibę) jej dalsze pozostawanie w stosunku pracy jako asesora komorniczego będzie skutkowało zastosowaniem art. 4b ust. 1 pkt 1 P.o.a.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej, zaskarżając go w całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a poprzez uznanie, iż przepis ten ma zastosowanie do adwokatów, którzy objęli stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęli wykonywanie zawodu notariusza - dotyczy więc tylko przypadków, kiedy wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie ww. stanowisk oraz poprzez uznanie, iż przepis ten nie ma zastosowania do asesora komorniczego - asesor nie jest bowiem organem wymiaru sprawiedliwości, o którym mowa w tym przepisie.
W związku z powyższym wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie i zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ podkreślił między innymi, że charakter organizacyjnej specyfiki wykonywania funkcji komornika/asesora komorniczego i jego działania przy sądzie rejonowym, a więc funkcjonalnego powiązania z władzą sądowniczą (organami wymiaru sprawiedliwości) wskazuje na fakt, iż komornika/asesora komorniczego można uznać za szeroko rozumiany organ wymiaru sprawiedliwości.
Należy mieć również na uwadze, iż nie istnieje żadna ważna przyczyna dla różnicowania sytuacji adwokata obejmującego stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości czy ścigania od sytuacji prokuratora, sędziego czy komornika/asesora komorniczego, którzy w trakcie pełnienia obowiązków zostali wpisani na listę adwokatów i nie zamierzają rezygnować ze stanowiska.
Ratio legis przepisu art. 72 ust 1 pkt 4 P.o.a. jednoznacznie wskazuje, że osoby zajmujące stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości nie mogą jednocześnie posiadać uprawnienia do korzystania z tytułu zawodowego "adwokata" (art. 1 ust. 4 P.o.a.). Nie można mieć jednocześnie obydwu legitymacji.
Ponadto, zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu w § 58 wskazuje iż "adwokatowi nie wolno brać udziału w czynnościach egzekucyjnych, chyba że przepis szczególny stanom inaczej. Zakaz ten nie odnosi się do czynności sądowych oraz czynności związanych z egzekucją z nieruchomości".
Odnosząc ww. uregulowanie do rozpoznawanej sprawy organ podkreślił, że skarżąca pracując jako asesor komorniczy i biorąc udział w czynnościach egzekucyjnych bez wątpienia łamie zasady etyki adwokackiej - co wiąże się z odpowiedzialnością dyscyplinarną.
Organ nie zgodził się również z argumentacją Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że wykładnia językowa art. 72 ust. 1 pkt 4 poa wskazuje na fakt, iż ww. przepis dotyczy jedynie przypadków, w których wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza. Wyniki wykładni celowościowej, funkcjonalnej jak i systemowej prowadzą zgoła do odmiennego wniosku. Zdaniem organu, analiza wcześniej obowiązującej regulacji przedmiotowego zagadnienia zawarta w art. 78 ustawy o ustroju adwokatury z dnia 19 grudnia 1963 roku (Dz. U. Nr 57, poz 309) jak i obecny przepis art. 26 ustawy o radcach prawnych, jednoznacznie wskazują na intencje ustawodawcy odnośnie zakazu zajmowania stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości i ścigania przy jednoczesnym wpisie na listę adwokatów czy radców prawnych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie podtrzymując argumentację, jaką zawarła w skardze do Sądu I instancji oraz stanowisko w zaskarżonym wyroku. Podkreśliła, że powołany w skardze kasacyjnej wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 września 2007 r., sygn. akt II GSK 128/07 dotyczył zaliczenia zawodu komornika sądowego do kręgu zawodów, do których stosuje się obowiązek zawieszenia w czynnościach radcy prawnego. Orzeczenie to nie może mieć zastosowania w jej sprawie, ponieważ dotyczy zawodu komornika, którego nie wykonywała i nie wykonuje, a także instytucji zawieszenia w czynnościach radcy prawnego, której ustawa Prawo o adwokaturze nie przewiduje. Zdaniem skarżącej, organ dokonał nieprawidłowej wykładni porównawczej przepisów ustawy o radcach prawnych i ustawy Prawo o adwokaturze, ponieważ ustawodawca, gdyby miał taki zamiar, to wprowadziłby ograniczenia w art. 74 ust. 1 pkt 4 P.o.a. w takim samym zakresie, jakie wprowadził do art. 26 ustawy o radcach prawnych.
Zwróciła też uwagę na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II GSK 594/08, którym Sąd stwierdził, że art. 72 ust. 1 pkt 4 P.o.a. dotyczy przypadków, w których wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości. Skoro więc skarżąca najpierw pracowała jako asesor komorniczy, a później uzyskała wpis na listę adwokatów, to przepis ten nie mógł mieć w jej sprawie zastosowania.
Ponadto skarżąca podkreśliła, że sam wpis na listę adwokatów nie daje legitymacji do wykonywania zawodu adwokata, a także nie stanowi przeszkody w kontynuowaniu dotychczasowej pracy.
Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje
Zawarty w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze ma usprawiedliwione podstawy.
Przepis ten stanowi, że okręgowa rada adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza.
Sąd pierwszej instancji dokonując wykładni omawianego przepisu stwierdził, że wyrażenia "objęcie" nie należy utożsamiać z określeniem "zajmowanie stanowiska", gdyż chodzi tu o okoliczności powstałe po wpisie. Zatem skreślenie z listy adwokatów następuje wówczas, gdy po wpisie na listę adwokat objął stanowiska wymienione w tym artykule.
Jednakże wykładnia celowościowa, funkcjonalna, jak i systemowa prowadzą do odmiennego wniosku i wskazują, że ustawodawca wprowadził zakaz zajmowania stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości i ścigania bądź wykonywania zawodu notariusza przy jednoczesnym wpisie na listę adwokatów.
Status adwokata uzyskuje się poprzez wpis na listę adwokatów. Lista ta obejmuje zarówno adwokatów wykonujących czynności zawodowe, jak i niewykonujacych tych czynności. W świetle art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze bez znaczenia jest czy adwokat pozostający na stanowisku w organach wymiaru sprawiedliwości faktycznie wykonuje czynności zawodowe. W ustawie sytuacja prawna osób wpisanych na listę a niewykonujących zawodu adwokata - nie została w sposób wyraźny określona. Nadto brak jest jakichkolwiek racjonalnych przesłanek, aby różnicować sytuację adwokata, który objął stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości po dokonaniu wpisu na listę adwokatów od sytuacji adwokata, który przed wpisem zajmował takie stanowisko i nadal pozostaje na takim stanowisku.
Ustawodawca użył w omawianym przepisie zwrotu "w wypadku objęcia stanowiska", co - posługując się wykładnią językową - może sugerować, że przepis ten dotyczy tylko przypadków, w których wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska, o którym mowa w tym przepisie i nie ma zastosowania do sytuacji odwrotnej, to znaczy takiej, w której osoba zajmująca to stanowisko uzyskała wpis na listę adwokatów i nie zrezygnowała z tego stanowiska.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, poprzestanie na tej wykładni, w świetle wcześniejszych wywodów, prowadziłoby do stosowania tego przepisu w sposób sprzeczny z jego ratio legis. Brak jest bowiem jakichkolwiek podstaw prawnych do różnicowania tych sytuacji. W obu przypadkach chodzi o adwokata wpisanego na listę, tj. legitymującego się statusem adwokata, obejmującego (zajmującego) stanowisko w organach przewidzianych w tym przepisie.
Wobec powyższego prawidłową wykładnię art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze zaprezentował organ w skardze kasacyjnej. Skreśleniu z listy adwokatów podlegają zarówno osoby, które objęły stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęły wykonywanie zawodu notariusza po wpisaniu na te listę, jak i osoby, które już w chwili wpisu zajmowały te stanowiska i nie zrezygnowały z nich.
Należy wskazać, że NSA wypowiadał się w wyroku z dnia 16 grudnia 2008 r. o sygn. akt II GSK 594/08, iż art. 72 ust. 1 pkt 4 Prawa o adwokaturze nie daje podstaw do wywiedzenia z jego treści negatywnej przesłanki wpisu na listę adwokatów. Komentowany przepis dotyczy bowiem przypadków, w których wpis na listę został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska. Nie ma on zastosowania do sytuacji, w której osoba pełniąca stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości miałaby uzyskać wpis na listę adwokatów. Natomiast NSA w tym orzeczeniu nie wypowiadał się, jakie okoliczności uzasadniają skreślenie z listy adwokatów już po uzyskaniu wpisu.
Sąd pierwszej instancji nadto zajął stanowisko, że komornika sądowego, a tym bardziej asesora komorniczego nie można zaliczyć do organów wymiaru sprawiedliwości.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, pogląd zaprezentowany w zaskarżonym wyroku jest nietrafny, gdyż status prawny komornika sądowego/asesora komorniczego na gruncie ustawy - Prawo o adwokaturze, powinien być określony w odniesieniu do organizacyjnej specyfiki wykonywania tej funkcji przy sądzie rejonowym, a więc organizacyjnego i funkcjonalnego powiązania komornika z organami wymiaru sprawiedliwości. Komornik działa przy sądzie rejonowym, prezes właściwego sądu nadzoruje jego działalność, sąd sprawuje nadzór judykacyjny na czynnościami egzekucyjnymi komornika. Usytuowanie komornika przy sądzie rejonowym i prowadzenie przez komornika czynności egzekucyjnych w związku z działalnością wymiaru sprawiedliwości pozwala na zaliczenie zawodu komornika do "pomocniczego organu wymiaru sprawiedliwości", pomimo że nie jest on organem władzy sądowniczej i nie sprawuje wymiaru sprawiedliwości. Decydujące znaczenie ma tu jednak specyfika wykonywania zawodu komornika (por. wyrok NSA z dnia 20 września 2007 r., sygn. akt II GSK 128/07).
Uznanie, że skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionej podstawie naruszenia prawa materialnego pozwoliło Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 188 p.p.s.a. i rozpoznanie skargi K. W. Wskazana wyżej wykładnia prawa materialnego prowadzi do wniosku, że skarga ta jest niezasadna i podlega oddaleniu.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 i art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w punktach 1 i 2 sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 209 w związku z art. 203 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a.