Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1089/17, działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej zwanej: p.p.s.a.), oddalił skargę M. W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 27 września 2017 r., w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył M. W., zaskarżając orzeczenie w części obejmującej rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1 sentencji, tj. w zakresie oddalającym skargę oraz wnosząc o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i rozpoznanie skargi co do meritum stosownie do art. 188 p.p.s.a., a także o przyznanie radcy prawnemu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
- 1. prawa materialnego, tj.:
- - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. polegające na oddaleniu skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z 27 września 2017 r., znak; 1001-IOA.4246.612.2017.3.JS, pomimo naruszenia przez organ administracji w sposób rażący przepisy prawa materialnego poprzez:
- a) błędne zastosowanie wobec Skarżącego art. 89 ust. 1 pkt 2 ustawy z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 471 ze zm.; powoływanej dalej jako: u.g.h.) nieprawidłowo uznając, iż Skarżący podpada pod hipotezę tego przepisu nie będąc jednakowoż "urządzającym gry na automatach poza kasynem gry";
- b) błędną wykładnię art. 65 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 659 § 1 i 2 i art. 353¹ Kodeksu cywilnego dokonaną przez Sąd I instancji (także w drodze aprobaty ustaleń organu) umowy zawartej pomiędzy K. G. B. a Skarżącym wskutek przyjęcia, że z umowy tej wynikają dla Skarżącego prawa i obowiązki odmienne niż wynikające z typowej umowy najmu powierzchni, podczas gdy z treści umowy ani powołane okoliczności nie świadczą o podejmowaniu przez Skarżącego jakiejkolwiek działalności możliwej do określenia mianem "urządzania gier", ani też nie powodują odmiennej kwalifikacji umowy niż jako umowy najmu;
- 2. prawa procesowego, tj.:
- - art. 145 § l pkt 1 lit. c) p.p.s.a. polegające na oddaleniu skargi na Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z 27 września 2017 r., znak; 1001-IOA.4246.612.2017.3.JS, pomimo naruszenia przez ten organ przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy - a mianowicie: art. 120, art. 122, art. 180 § 1, art. 187 § 1, art. 188, art. 191, art. 199 i art. 210 § 4 Ordynacji podatkowej - poprzez nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób prowadzący do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, a mianowicie:
- a) nieprzeprowadzenie - wbrew żądaniu strony Skarżącego - dowodu z zeznań świadka: G. B. - osoby która najprawdopodobniej była rzeczywistym "urządzającym gry na automatach",
- b) nieprzeprowadzenie - wbrew żądaniu strony Skarżącego - dowodu z zeznań świadka: B. W. - na okoliczność podpisania umowy najmu z [...] listopada 2014 r.
- c) nieprzeprowadzenia formalnego dowodu z zeznań Strony w rozumieniu art. 199 Ordynacji podatkowej Skarżącego - ograniczając się do Jego wyjaśnień złożonych w postępowaniu karno-skarbowym (protokół przesłuchania podejrzanego z 10 lutego 2015 r.) oraz zażądania wyjaśnień złożonych przez Niego na piśmie w dniu 2 sierpnia 2017 r., jak również całkowitego pominięcia tych wyjaśnień (zawartych w piśmie z 2 sierpnia 2017 r.)
- - art. 106, art. 3 i art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na pominięciu w rozstrzygnięciu złożonego na rozprawie w dniu [...] sierpnia 2018 r. Postanowienia Urzędu Celnego II w Łodzi o umorzeniu dochodzenia z [...] marca 2016 r., sygn. akt [...], [...], w którym wobec Skarżącego prawomocnie umorzono postępowanie karno-skarbowe wobec faktu, iż Jego czyny nie zawierają znamion czynu zabronionego określonego w art. 107 § 1 KKS.
Argumentację na poparcie zarzutów sformułowanych w petitum skargi kasacyjnej przedstawiono w jej uzasadnieniu.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż zawarte w niej zarzuty okazały się nieusprawiedliwione.
Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd I instancji.
W pierwszej kolejności autor skargi kasacyjnej kwestionuje dokonaną przez Sąd I instancji wykładnię pojęcia "urządzającego gry" w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h.
Z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, że sankcja z art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z ust. 2 pkt 2 u.g.h. może zostać nałożona na więcej niż jeden podmiot, w sytuacji gdy każdemu z nich można przypisać cechę "urządzającego gry" na tym samym automacie w tym samym miejscu i czasie. Wynika to z szerokiego zakresu definicji podmiotu urządzającego gry na automatach, jaką należy przyjąć na potrzeby tego rodzaju postępowań. Wykładnia tego pojęcia, umożliwiająca nakładanie kar administracyjnych na więcej niż jeden podmiot, jest niezbędna, jeżeli system kontroli i skuteczność przewidzianych przez ustawodawcę sankcji ma mieć realny charakter, zwłaszcza zaś jeżeli spojrzy się na to zagadnienie z perspektywy eliminowania sytuacji obejścia bądź nadużycia prawa przez podmioty uczestniczące w działalności hazardowej. Sama ustawa o grach hazardowych nie zawierała legalnej definicji "urządzającego gry", jednak posługiwała się tym określeniem w wielu przepisach, z których można wywnioskować zakres treściowy tego pojęcia.
Na ich podstawie zasadnie przyjmuje się, że "urządzanie gier hazardowych" to ogół czynności i działań stanowiących zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce działalności w zakresie gier hazardowych, w szczególności: zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń, przystosowanie go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy, utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającym ich sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, obsługa urządzeń, zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze.
Przyjąć wobec tego należy, że "urządzającym grę" jest ten podmiot, który zapewnia (stwarza, organizuje) warunki umożliwiające udział w loterii pieniężnej, loterii fantowej, bingo fantowe, grze hazardowej, turnieju pokera, grze liczbowej, grze hazardowej prowadzonej bez koncesji lub zezwolenia, czy w grze na automatach prowadzonej poza kasynem gry.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku,, Sąd I instancji nie twierdził, że urządzającym gry jest podmiot, którego czynności sprowadzały się wyłącznie do wynajęcia powierzchni lokalu podmiotowi eksploatującemu automaty i który nie dokonywał żadnych innych czynności dotyczących organizacji gier. Wręcz przeciwnie, Sąd I instancji swoje stanowisko wywiódł ze zgromadzonego materiału dowodowego, przede wszystkim zaś z zeznań skarżącego oraz z umowy najmu lokalu (przyczepy) położonej w miejscowości P. o powierzchni 3 m2, pomiędzy skarżącym a G. B., prowadzącym działalność gospodarczą pod firmą "K." w P. – w której § 5 pkt 1 umowy postanowiono, że wynajmujący jest zobowiązany do niewynajmowania, oddawania w użytkowanie, użyczenie, dzierżawę lub na innej podstawie prawnej lokalu, części lokalu, powierzchni w lokalu innemu podmiotowi prowadzącemu działalność gospodarczą. Na podstawie tej umowy zarówno organy jak i Sąd I instancji zasadnie uznały, że jej zapisy wskazywały, że skarżący kasacyjnie, jako aktywnie współdziałający z wymienioną spółką, byli urządzającymi gry na umieszczonym w ich lokalu automacie.
Na mocy wskazanej umowy ustalono, że skarżący jako wynajmujący zobowiązał się do aktywnego uczestnictwa w działalności najemcy poprzez weryfikowanie wieku osób korzystających z automatów, aby korzystały z niego wyłącznie osoby pełnoletnie (§ 6 pkt 2 umowy). Jak zasadnie zauważył WSA, wynajmujący zobowiązany był do sprawowania stałej opieki nad ustawionymi w jego lokalu automatami oraz innymi urządzeniami najemcy i do informowania niezwłocznie o wszystkich stwierdzonych usterkach, uszkodzeniach i nieprawidłowościach (§ 6 pkt 1 umowy). Dodatkowo strony ustaliły miesięczny czynsz dzierżawny w wysokości 300 zł, który dzierżawca miał płacić wydzierżawiającemu. Trafnie również podkreślono w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, że sam skarżący zeznał, iż w przypadku uzyskania wygranej, która spowoduje, że w urządzeniu braknie pieniędzy, dzwonił do G. B. Tym samym skarżący stwarzał techniczne, ekonomiczne i organizacyjne warunki umożliwiające sprawne i niezakłócone funkcjonowanie urządzeń oraz ich używania do celów związanych z komercyjnym procesem organizowania gier hazardowych.
Czym innym będzie bowiem faktyczne wykonanie umowy najmu przez wynajmującego sprowadzające się wyłącznie do oddania lokalu do używania na czas określony w umowie i zgodnie z przeznaczeniem lokalu oraz pobieranie ustalonego umową czynszu bez jakiejkolwiek innej ingerencji wynajmującego w przedmiot najmu i prowadzoną w nim działalność. Czym innym zaś będzie wynajęcie lokalu z jednoczesnym ustaleniem szeregu uprawnień i obowiązków wynajmującego, związanych w sposób mniej lub bardziej ścisły, tak z samym przedmiotem umowy jak i działalnością w nim prowadzaną przez wynajmującego, w tym z działaniem (funkcjonowaniem) przedmiotów umieszczonych przez najemcę w wynajętym lokalu.
Mając na uwadze przedstawione wyżej, a nieskutecznie zakwestionowane rozumienie "urządzania gier", w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez organy i zaakceptowana przez Sąd I instancji, subsumcja zachowania skarżących pod regulację wynikającą z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., jest prawidłowa, gdyż ogół ustaleń dotyczących roli skarżącego w organizowaniu przedsięwzięcia hazardowego pozwalał na przyjęcie, że był on urządzającym gry w rozumieniu ustawy o grach hazardowych.
Całkowicie chybiony okazał się również zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia przez WSA przepisów Kodeksu cywilnego przy interpretacji postanowień umowy. Zasady prowadzenia postępowania dowodowego i oceny zgromadzonych dowodów w postępowaniu administracyjnym regulowały przepisy Ordynacji podatkowej. Działając zgodnie z tymi przepisami organy, nie dokonywały klasyfikacji umowy i analizy jej zgodności z przepisami prawa cywilnego, a prawidłowo zwróciły uwagę na te elementy umowy, które są istotne z punktu widzenia norm prawa administracyjnego.
W konsekwencji za niezasadne uznać należy zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego sformułowane w punkcie 1 petitum skargi kasacyjnej.
W świetle przywołanych okoliczności faktycznych brak jest także podstaw aby twierdzić, że w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania w sposób, w jaki przedstawiono to w skardze kasacyjnej, zwłaszcza zaś, aby skutkiem zarzucanego naruszenia był istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy dokonały niezbędnych ustaleń oraz prawidłowej ich oceny, pozwalających na przyjęcie, że skarżący dokonywał czynności polegających na urządzaniu gier na automacie poza kasynem gry. Nie można jednocześnie, w świetle ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie, zgodzić się z twierdzeniem skarżącego, że jego czynności sprowadzały się do wynajęcia powierzchni lokalu podmiotowi eksploatującemu automaty, bez dokonywania żadnych innych czynności dotyczących organizacji gier.
Odnosząc się do podnoszonego przez stronę uchybienia, jakiego zdaniem skarżącego dopuścił się organ nie przeprowadzając dowodu z przesłuchania G. B. oraz B. W. na okoliczność podpisania umowy najmu, stwierdzić należy, jak słusznie argumentował organ, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego nie było potrzeby czynienia dalszych ustaleń w przedmiocie uznania skarżącego za urządzającego gry na automatach poza kasynem. Jak już bowiem wskazano, materiał dowodowy, jaki pozyskały organy dawał podstawy do uznania, że skarżący był aktywnym uczestnikiem procesu organizowania gier hazardowych. Wskazane dowody nie mogły zatem mieć dla sprawy znaczenia, jakie stara się im przypisać skarżący.
Należy dodać, iż niewątpliwie w myśl zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 122 o.p. i konkretyzującym tę zasadę art. 187 § 1 o.p., na organach spoczywa obowiązek podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy w postępowaniu podatkowym jak i obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego. O tym zaś, jakie fakty mają znaczenie dla załatwienia sprawy decyduje znajdująca zastosowanie w sprawie norma prawa materialnego. Przedmiotem rozpoznawanej sprawy jest nałożenie kary pieniężnej na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., zgodnie z którym karze pieniężnej podlega urządzający gry na automatach poza kasynem gry. Przytoczony przepis może być zatem zastosowany wobec urządzającego gry w sytuacji gdy stan faktyczny sprawy wskazuje ponadto, że były to gry na automatach - w rozumieniu ustawy o grach hazardowych - i urządzano je poza kasynem.
Na powyższe okoliczności – w myśl art. 180 o.p. - jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Zasadność dopuszczenia jako dowód materiału zgromadzonego w sprawie karnoskarbowej - jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie - nie powinna zatem budzić wątpliwości.
Nie można zatem zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 120, art. 122, art. 180 § 1, art. 187 § 1, art. 188, art. 191, art. 199 oraz art. 210 § 4 o.p. poprzez nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób prowadzący do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy.
W ocenie składu orzekającego NSA usprawiedliwienia nie znajduje też zarzut sformułowany w pkt 2 lit. c) skargi kasacyjnej, tj. zarzut naruszenia art. 106, art. 3 i art. 141 § 4 p.p.s.a. polegający na pominięciu w rozstrzygnięciu złożonego na rozprawie w dniu [...] sierpnia 2018 r. postanowienia Urzędu Celnego II Łodzi o umorzeniu dochodzenia z [...] marca 2016 r., sygn. akt [...], [...], w którym wobec Skarżącego prawomocnie umorzono postępowanie karno-skarbowe wobec faktu, iż jego czyny nie zawierają znamion czynu zabronionego określonego w art. 107 § 1 KKS
Odnosząc się do tego zarzutu należy podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, iż odpowiedzialność administracyjna za naruszanie warunków urządzania gier na automatach w zakresie odnoszącym się do miejsca ich urządzania oraz odpowiedzialność karna za urządzanie gier hazardowych mają inny charakter. Odpowiedzialność karno-skarbowa oparta jest bowiem na odmiennych przesłankach niż odpowiedzialność za delikt administracyjny. O ile pierwsza z nich, oparta jest na zasadzie winy - którą można przypisać osobie fizycznej - to druga oparta jest już na przesłance obiektywnego naruszenia prawa.
Ponadto, o ile główną funkcją odpowiedzialności karnej jest funkcja represyjna, czyli odwet za popełniony czyn zabroniony, to główną funkcję odpowiedzialności administracyjnej stanowi funkcja szeroko pojętej prewencji. Należy dodatkowo przypomnieć, że zgodnie z art. 11 p.p.s.a., ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego, co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. Z przepisu tego wynika, że sąd administracyjny jest związany ustaleniami prawomocnego wyroku zapadłego w postępowaniu karnym, ale dotyczy to tylko wyroku skazującego. Pod pojęciem "ustalenia prawomocnego wyroku" zgodnie z art. 11 p.p.s.a. rozumieć należy ustalenia wynikające z sentencji wyroku karnego, dotyczące osoby sprawcy, strony podmiotowej i przedmiotowej przestępstwa, miejsca i czasu jego popełnienia. Takiego związania nie ma w odniesieniu do wyroków uniewinniających i innych orzeczeń umarzających postępowanie i postanowień.
Orzeczenie, na które powołuje się Skarżący, dotyczące umorzenia postępowania, nie wiązało więc organów administracyjnych w niniejszej sprawie. Wskazanym postanowieniem z [...] marca 2016 r. umorzono postępowania karno-skarbowe. Należy zauważyć, że postępowanie to oraz postępowanie administracyjne, prowadzone z uwagi na stwierdzone naruszenie przepisów ustawy o grach hazardowych, są odrębnymi sprawami, których wyniki nie zależą od siebie nawzajem (por. wyroki NSA: z 12 kwietnia 2019 r. sygn. akt II GSK 353/17, z 2 kwietnia 2019 r. sygn. akt II GSK 801/17, z 8 czerwca 2018 r. sygn. akt II GSK 3120/17 - publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, odpowiedzialność na podstawie art. 89 u.g.h. ma charakter obiektywny i jest oderwana od winy, której stwierdzenie jest z kolei konieczne do wymierzenia kary za popełnienie czynu zabronionego z art. 107 § 1 k.k.s. (zob. np. wyrok NSA z 5 grudnia 2018 r., sygn. akt II GSK 4522/16 - publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wskazane przez Skarżącego orzeczenie nie mogło, więc wywrzeć żadnego wpływu na wszczęcie i prowadzenie wobec niego postępowania w przedmiocie wymierzenia mu kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry, zgodnie z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Z tego powodu, nieodniesienie się sądu do ww. orzeczenia nie stanowi wady skutkującej uchyleniem zaskarżonego wyroku, bowiem nie stanowi takiej jego wady, która mogłaby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tak więc, o ile stosownie do art. 11 p.p.s.a., tylko ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny, a takiego wyroku Skarżący w tej sprawie nie powoływał, za nieuzasadnione należało uznać postawione w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzuty określone w punkcie 2 lit. c) skargi kasacyjnej.
W tym stanie rzeczy, skoro żaden z zarzutów nie może być uznany za usprawiedliwiony, wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku nie mógł zostać uwzględniony.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi za nieusprawiedliwione i oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.
Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpiono od zasądzania zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, z uwagi na trudną sytuację materialną strony skarżącej kasacyjnie, o której świadczy przyznane jej w niniejszym postępowaniu prawo pomocy.