Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 października 2011 r. o sygnaturze VII SA/Wa 1205/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę [...] na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia [...] sierpnia 2010 r. o nr [...] utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2010 r. o odmowie wznowienia postępowania w sprawie zadłużenia z tytułu składek w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej, zakończonego prawomocną decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. o nr [...].
Sąd I instancji przyjął, że podstawą odrzucenia jest przepis art. 58 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), a więc brak właściwości sądu administracyjnego. Sprawy tego rodzaju należą do właściwości sądu powszechnego na podstawie art. 83 ust. 2 w związku z art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w podjętej uchwale w składzie siedmiu sędziów w dniu 23 marca 2011 r. (sygn. I UZP 3/10).
W ocenie Sądu, dla ustalenia właściwości rzeczowej sądu zasadnicze znaczenie ma przedmiot sprawy, a nie tryb w jakim organ podjął rozstrzygnięcie. Oznacza to, że nie ma znaczenia czy decyzja zaskarżona została wydana w trybie zwykłym, czy też nadzwyczajnym. Z przyczyn powyższych odrzucenie skargi było uzasadnione.
Skargę kasacyjną na powyższe postanowienie złożył [...]. Domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji i zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu według norm przepisanych. Zarzucił naruszenie prawa materialnego i procesowego. Wskazując naruszenie prawa materialnego, zarzucił niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię art. 83 ust. 2 w związku z art. 83a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Naruszenie zaś przepisów procesowych jako mających istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie naruszenie art. 58 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 3 § 2 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).
W uzasadnieniu podał, że kwalifikacja prawna decyzji dokonana przez Sąd I instancji jest błędna. Decyzja została wydana na wniosek skarżącego, a nie z urzędu, a właściwą podstawą prawną jej wydania powinien być przepis art. 83a ust. 1 powyższej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten przewiduje wprost tryb postępowania stanowiący w istocie procedurę zbliżoną do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że powołana uchwała Sądu Najwyższego jest nieuzasadniona. W orzecznictwie sądowym funkcjonuje pogląd, że sąd powszechny nie powinien wydawać rozstrzygnięć w oparciu o przepisy ustawy Kodeksu postępowania administracyjnego, a które należy brać pod uwagę oceniając wniosek sformułowany na podstawie art. 83a ust. 1 ustawy. Stanowisko to jest uzasadnione w odniesieniu do decyzji wydanych w toku procedury związanej ze wznowieniem postępowania na podstawie art. 83a ust.
1. Decyzja została zaskarżona także w związku z zawartym pouczeniem informującym o sądowoadministracyjnym trybie odwoławczym. Zarzuty skargi są uzasadnione a postanowienie Sądu I instancji sprzeczne z prawem.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie skorzystał z prawa złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie jest uzasadniona.
Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, gdyż stosownie do treści art. 183 § 1 powyższej ustawy rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego przepisu. W niniejszej sprawie nie występuje żadna z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, która powodowałaby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd I instancji.
W sprawie niniejszej spór objęty granicami skargi kasacyjnej sprowadza się w istocie do wykładni art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), a więc kognicji sądów (administracyjnych, powszechnych). Chodzi o to czy kognicja wynikająca z tej regulacji, a wiec sądu powszechnego, ma także zastosowanie do regulacji określonej w art. 83a ust. 1 tej ustawy.
Zgodnie z art. 83a ust. 2 powyższej ustawy decyzje ostateczne Zakładu, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Na powyższą podstawę powołał się Sąd I instancji przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy, określając właściwość sądu powszechnego. W ocenie kasatora właściwą podstawą prawną do wydania spornej decyzji powinien być art. 83a ust. 1 tej ustawy i właściwym w związku z tym do rozpoznania sprawy jest sąd administracyjny.
Przepis art. 83a ust. 1 powyższej ustawy określił, że prawo lub zobowiązanie stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie. Treść tego przepisu wskazuje na działanie organu nie tylko z urzędu ale i także na wniosek osoby zainteresowanej. Przepis ten nie zawiera odesłania do Kodeksu postępowania administracyjnego, o którym mowa w art. 83a ust.
2. Rację ma kasator o tyle, że przepis art. 83a ust. 1 przewiduje możliwość wzruszenia ostatecznej decyzji Zakładu w trybie nadzwyczajnym, a więc wznowienia postępowania. O ile uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2011 r. sygn. I UZP 3/10 przesądziła, że na podstawie art. 83a ust. 2 odwołanie od decyzji przysługuje do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, a więc określiła kognicję sądu powszechnego, to nie ma podstaw do wprowadzenia zróżnicowania kognicji sądów w zależności od rodzaju trybu postępowania nadzwyczajnego. Do trybów tych zalicza się także wznowienie postępowania.
Powyższa argumentacja ma swoje także podstawy w analizie zakwestionowanego przez kasatora art. 83 ust. 2 ustawy. Kasator nie wskazał na czym naruszenie tego przepisu polega, a w sprawie nie chodzi o tryb przewidziany w art. 83 ust. 4 ustawy lecz o ocenę zasadności odmowy uruchomienia jednego z trybów nadzwyczajnych. Postępowanie odwoławcze w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zakończonych wydaniem decyzji przez organ toczy się według zasad określonych w Kodeksie postępowania cywilnego. Stanowi o tym art. 83 ust. 2 tej ustawy. Przepis art. 83 ust. 1 i 2 ustawy stanowi lex specjalis w stosunku do art. 3 § 2 ustawy wyżej cytowanej Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i wyłączył kognicję sądów administracyjnych w sprawach decyzji dotyczących indywidualnych spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należą do właściwości sądów powszechnych z wyjątkiem, o którym mowa w art. 83 ust. 4 ustawy.
Od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przysługuje odwołanie do właściwego sądu powszechnego i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego, choć postępowanie przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych podlega przepisom Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach (art. 180 § 1 k.p.a. i art. 123 ustawy wyżej cytowanej o systemie ubezpieczeń społecznych). Przepis art. 1 k.p.c. także określił, że sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych należą do zakresu spraw cywilnych podlegających postępowaniu sądowemu według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. W odniesieniu zatem do decyzji wydanych na podstawie art. 83a ust. 1 i 2 ustawy, bez względu na to czy dotyczą kwestii procesowych, czy też istoty sprawy, właściwy rzeczowo do rozstrzygania jest sąd powszechny. Podkreślić przy tym należy, że tryb zwykły w trybie odwoławczym należy także do kontroli sądu powszechnego.
Istota rozstrzygnięć podejmowanych na podstawie art. 83a pkt 1 i 2 polega na tym, że dotyczą one stosunku z zakresu ubezpieczenia społecznego także wówczas, gdy organ wydaje lub odmawia wydania rozstrzygnięcia na tej podstawie prawnej. Należy przy tym mieć na uwadze, że system odwoławczy, co już wyżej podkreślono, w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przenosi sprawę, w której Zakład wydał decyzję, na drogę postępowania sądowego przed właściwym sądem powszechnym. Oznacza to, że sąd ten rozpoznaje sprawę i wydaje rozstrzygnięcie według zasad określonych w Kodeksie postępowania cywilnego. Stanowiska powyższego nie może zmienić okoliczność wadliwego pouczenia strony o przysługujących jej środkach odwoławczych, do czego odwołał się także kasator. Nie ulega wątpliwości, że błędne pouczenie zgodnie z art. 112 k.p.a. nie może szkodzić stronie. Jednakże tego rodzaju uchybienie procesowe nie może przesądzać o właściwości sądu, który winien rozpoznać środek zaskarżenia od powyższej decyzji. Okoliczność ta może jednak stanowić przesłankę uzasadniającą przywrócenie terminu do wniesienia przez stronę odwołania do sądu powszechnego.
Biorąc pod uwagę, że skarga kasacyjna jest nieuzasadniona – Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy wyżej cytowanej – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy, skoro przepisy art. 209 i 210 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 tej ustawy) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu uregulowanym w przepisach art. 258 do 261 tej ustawy.