Uzasadnienie
Objętym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 30 maja 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 269/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. po rozpoznaniu skargi K. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości w celu rozpatrzenia odwołań od wyników egzaminu adwokackiego uchwałą z dnia [...] listopada 2010 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego uchyliła zaskarżoną uchwałę, stwierdziła, że nie podlega ona wykonaniu, zasądziła na rzecz K. K. zwrot kosztów postępowania.
Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:
Komisja Egzaminacyjna do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego przy Ministrze Sprawiedliwości w P. uchwałą z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] stwierdziła, że K. K. uzyskała wynik negatywny z egzaminu adwokackiego. W uzasadnieniu uchwały Komisja Egzaminacyjna wskazała, iż zdająca z części czwartej egzaminu adwokackiego, tj. prawa gospodarczego uzyskała ocenę niedostateczną, co wobec treści art. 78f ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2009 r. Nr 149, poz. 1188 ze zm., dalej: ustawa – Prawo o adwokaturze) przesądziło o negatywnym wyniku egzaminu albowiem zgodnie z tym przepisem wynik pozytywny uzyskuje zdający, który z każdej części egzaminu adwokackiego otrzymał ocenę pozytywną.
Komisja Egzaminacyjna II stopnia uchwałą z dnia [...] listopada 2010 r. utrzymała w mocy zakwestionowaną przez K. K. uchwałę organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że identyczność pracy odwołującej z zakresu prawa gospodarczego z pracą oznaczoną numerem kodu [...] dowodzi, iż prace te zostały sporządzone w sposób niesamodzielny, co skutkowało ich dyskwalifikacją. Prace różnią się wprawdzie nazwą własną spółki oraz innymi składnikami majątku przedsiębiorstwa, jednakże w pozostałej części prace te są identyczne. Zarówno w jednej jak i drugiej pracy pożyczka została udzielona na 24 miesiące, jej zwrot miałby nastąpić 2 lipca 2012 r. a oprocentowanie wynosić miało 3%.
Jednocześnie Komisja wskazała, że w protokole z przebiegu przeprowadzonego egzaminu brak jest adnotacji o jakichkolwiek zakłóceniach w toku egzaminu, czy o wykluczeniu któregokolwiek ze zdających.
Organ II stopnia wskazał również, że zbadał sprawę ponownie w jej całokształcie, także w odniesieniu do ocen cząstkowych nieobjętych zakresem zaskarżenia i nie znalazł podstaw do ich podwyższenia.
Skarżąca K. K. w skardze do WSA w W. podniosła zarzuty naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania. Uchybienia procesowe sprowadzały się do nierozpoznania sprawy przez organ w jej całokształcie, braku rozpatrzenia twierdzeń i wniosków dowodowych skarżącej i nieustosunkowanie się do nich w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały. W skutek powyższych błędów, Komisja Egzaminacyjna II stopnia naruszyła prawo materialne, tj. wskazane w skardze przez skarżącą przepisy Prawa o adwokaturze, a także § 14 rozporządzenia wykonawczego Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie przeprowadzenia egzaminu adwokackiego (Dz.U. Nr 163, poz. 1301).
Zdaniem skarżącej w świetle art. 78e ust. 2 ustawy – Prawo o adwokaturze zastosowanie kryterium identyczności, czy też podobieństwa prac jest niedozwolone. Jednocześnie strona wyjaśniła, że podobieństwo prac mogło wyniknąć z faktu, iż skarżąca razem z J. G.-S. (jej praca oznaczona kodem[...]) wspólnie opracowały szereg pism procesowych, w tym umów cywilnoprawnych. Obie pozostawały w codziennym kontakcie. Ponadto na egzaminie skarżąca siedziała daleko od swojej koleżanki co uniemożliwiło jej jakiekolwiek kontaktowanie się z nią.
Skarżąca wskazała również, że różnice ponad te, które wskazała Komisja Egzaminacyjna II stopnia zauważyć można również w zakresie m.in. oznaczenia numerów paragrafów, oznaczeniem firmy pożyczkobiorcy, wskazaniem osoby pełnomocnika, danymi pożyczkobiorcy, inną sumę wekslową, innymi podmiotami przewłaszczenia na zabezpieczenie, inaczej sformułowany § 6. Te różnice w obu pracach już eliminują podobieństwo bądź identyczność. Uwzględniając ponadto ww. różnice w obydwu porównywanych pracach, pozostałe sformułowania zawarte w obu umowach są zasięgnięte wprost z uregulowań kodeksu cywilnego i innych aktów prawnych, odnoszących się do umowy pożyczki, przewłaszczenia na zabezpieczenie itd., są to typowe sformułowania stosowane zwyczajowo w umowach cywilnoprawnych, czego organ odwoławczy nie dostrzegł.
Wyrokiem z dnia 30 maja 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 269/11 WSA w W. uwzględnił skargę K. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia z dnia [...] listopada 2010 r.
W uzasadnieniu orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że przepisy regulujące sposób przeprowadzenia egzaminu adwokackiego nakładają na komisję egzaminacyjną i ich przewodniczących szczególne obowiązki w zakresie zapewnienia samodzielnego sporządzania prac przez zdających egzamin oraz określają procedurę wykluczenia egzaminowanego w przypadku stwierdzenia uchybień w powyższym zakresie. Powyższe wynika z art. 75h ust. 4, art. 78 ust. 5, art. 78d ust. 11 Prawa o adwokaturze oraz § 7 ust. 1 i § 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie przeprowadzenia egzaminu adwokackiego (Dz.U. Nr 163, poz. 1301).
Sąd I instancji nie negując ustaleń organów co do podobieństwa obu prac stwierdził, że istotnie mogą się rodzić wątpliwości co do samodzielności prac, jednakże winny być one poparte innymi okolicznościami, których organy nie zbadały mimo wniosków skarżącej, w powyższym zakresie. Należy mieć na uwadze, że ostateczne rozstrzygnięcie sprawy spowoduje daleko idące skutki w życiu zawodowym skarżącej stąd według oceny Sądu, wymagana jest szczególna staranność, aby wszystkie okoliczności sprawy zostały należycie wyjaśnione.
Z tych względów Sąd I instancji uznał postawione przez skarżącą zarzuty naruszenia art. 7, 77 § 1, 76 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej: k.p.a.) w związku z art. 80 k.p.a. i 107 § 3 i 15 k.p.a. za zasadne. Wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę Komisja Egzaminacyjna II stopnia powinna zbadać i ustosunkować się do wszystkich twierdzeń skarżącej jak również przeprowadzić dowód zgłoszony w skardze, którego Sąd nie uwzględnił na tym etapie postępowania w celu stwierdzenia ponad wszelką wątpliwość, iż postawiony zarzut niesamodzielnego przygotowania projektu umowy pożyczki bądź też udostępnianie pracy innej osobie jest zasadny. W zależności od poczynionych ustaleń, organ powinien rozpatrzyć zarzuty natury merytorycznej postawione przez skarżącą w odwołaniu odnośnie uwag poczynionych przez egzaminatorów, wystawiających oceny cząstkowe.
Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniosła Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:
- 1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) poprzez nietrafne uznanie, iż Komisja II stopnia w sposób nieprawidłowy ustaliła stan faktyczny sprawy, czym zostały naruszone przepisy art. 7, 76, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, podczas gdy organ odwoławczy w sposób należyty zgromadził i rozważył całokształt istotnego w sprawie materiału dowodowego,
- 2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że w sprawie doszło do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wyrażonej w art. 15 k.p.a. podczas gdy do takiego uchybienia nie doszło.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ podniósł, że nie pozostaje w sprzeczności z zasadą swobodnej oceny dowodów stwierdzenie, iż identyczność dwóch prac egzaminacyjnych w tym zwłaszcza naniesionych na prace poprawek dowodzi niesamodzielność ich opracowania. Zdaniem Komisji uprawnionym logicznie świetle zasad doświadczenia życiowego wynikiem swobodnej oceny dowodów jest przyjęcie w tej sytuacji niesamodzielności omawianych prac egzaminacyjnych. Zgodnie z art. 78d ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze egzamin adwokacki polega na sprawdzeniu przygotowania osoby zdającej do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu adwokata, a okoliczność niesamodzielności pracy K. K. dyskwalifikuje tę pracę. Taka ocena nie stoi w sprzeczności z kryteriami oceny zawartymi w art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze.
Ponadto nie sposób zgodzić się z poglądem Sądu I instancji, jakoby konieczne w sprawie było przeprowadzenie dowodu w postaci porównania prac z części czwartej egzaminu wszystkich zdających pod względem podobieństwa czy identyczności sformułowań. Okoliczność identyczności sformułowań i poprawek użytych w pracy K. K. z zakresu prawa gospodarczego z pracą oznaczoną numerem kodu [...] jest sama w sobie wystarczająca do stwierdzenia niesamodzielności tych prac.
W świetle zasad doświadczenia życiowego i logiki nie sposób uznać, by prace zawierające również identyczne skreślenia i nadpisania tekstu nie były konsultowane, a zatem – że zostały opracowane w sposób samodzielny.
K. K. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Istota sporu sprowadza się do tego, że skarżąca uzyskała negatywny wynik z egzaminu adwokackiego, gdyż otrzymała ocenę niedostateczną z czwartej części egzaminu. Podstawą przyznania skarżącej oceny niedostatecznej było ustalenie, że sporządzona przez nią praca z prawa gospodarczego nie była samodzielna, co ją dyskwalifikuje. Tego rodzaju ocena została oparta na ustaleniu sprowadzającym się do porównania treści pracy skarżącej z pracą oznaczona numerem kodu [...].
Sąd I instancji uwzględniając skargę stwierdził, że tego rodzaju ocena zawarta w zaskarżonej uchwale winna być poparta innymi okolicznościami, których organy nie zbadały.
Z tą tezą Sądu I instancji należy się zgodzić. Bezspornym bowiem jest, że w stosunku do skarżącej nie została podjęta uchwała o negatywnym wyniku egzaminu adwokackiego przy zastosowaniu trybu przewidzianego w § 14 rozporządzenia.
Zatem uchwała o negatywnym wyniku egzaminu adwokackiego mogła zostać podjęta wyłącznie w sytuacji uzyskania oceny niedostatecznej z części czwartej egzaminu, tzn. gdy praca z prawa gospodarczego nie spełniała wymogów wskazanych w art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze przy uwzględnieniu przesłanek z art. 78d ust. 1 tej ustawy.
Można zgodzić się z autorem skargi kasacyjnej, że użyty w art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze zwrot "w szczególności" należy rozumieć w ten sposób, iż przy ocenie pracy należy brać pod uwagę wskazane w tym przepisie kryteria, a także kryteria, które pozwalają ocenić czy zdający posiada przygotowanie do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Oczywistym przy tym musi być, że przedmiotem oceny, w świetle tych kryteriów, jest praca pisemna, która została sporządzona przez osobę przystępującą do egzaminu adwokackiego. W tym sensie chodzi o pracę sporządzoną samodzielnie, a więc bez niczyjej pomocy bądź bez niczyjego wpływu.
Natomiast tego rodzaju ustaleń brak. Komisja II stopnia porównując pracę skarżącej z pracą innej zdającej ustaliła, że prace te różnią się nazwą własną spółki oraz innymi składnikami majątku przedsiębiorstwa, ale w pozostałej części są identyczne. Przede wszystkim zaś na identyczność prac wskazuje nadpisanie w obu projektach sporządzonych umów pożyczki słów: "pożyczkobiorcy", "weksel własny in blanco", "suma wekslowa", a także skreślenie słowa "przeniesienie", a nadpisanie słowa "przenosi". Wynikiem tego rodzaju ustaleń była ocena Komisji II Stopnia sprowadzająca się do tezy: "że korzystanie z pracy innej osoby podczas egzaminu adwokackiego bądź też udostępnianie własnej pracy innym zdającym jest dyskwalifikujące i nie licuje z godnością adwokata i aplikanta adwokackiego". Tego rodzaju przesłanki nie wynikają z treści art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze jako kryteria oceny pracy pisemnej, także przy uwzględnieniu przesłanek z art. 78d ust. 1 tej ustawy.
Termin "samodzielnie" w j. polskim oznacza nic innego jak: "bez niczyjej pomocy, bez niczyjego wpływu, niezależnie, niezawiśle" (por. Słownik języka polskiego, pod red. prog. M. Szymczaka, PWN, Warszawa 1983, t. III, s. 174).
W tym, kontekście nie sposób podzielić poglądu, że praca jest niesamodzielna w sytuacji gdy została udostępniona innym zdającym. W zaskarżonej do Sądu uchwale nie wyjaśniono w sposób jednoznaczny, czy niesamodzielność pracy skarżącej jest skutkiem ustalenia tego, że udostępniła ona swoja pracę innej zdającej, czy też tego, że korzystała ona przy pisaniu swojej pracy z pracy sporządzonej przez inną osobę zdającą. W tym stanie rzeczy nie sposób uznać za trafny zarzut, że niesamodzielność w sporządzeniu pracy przez skarżącą została udowodniona w dotychczas przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym.
Oczywiście należy się zgodzić z twierdzeniem, że prace są łudząco podobne, że wykazane skreślenia i nadpisania określonych słów i zwrotów są sugerujące. Jednakże tego rodzaju ustalenia są niewystarczające do formułowania jednoznacznych wniosków, iż praca skarżącej nie jest pracą samodzielną. W uzasadnieniu zaskarżonej uchwały podjęto częściową próbę analizy treści porównywanych prac, jednakże analiza ta nie była szczegółowa. Skarżąca w zgłoszonych zarzutach wskazywała na poszczególne elementy z treści sporządzonej umowy pożyczki, które w jej ocenie wskazywały na istotne różnice porównywanych prac.
Jednocześnie zarzuciła, że te elementy w treści umowy, które były w obu pracach podobne, wynikały wprost z treści przepisów Kodeksu cywilnego bądź innych aktów prawnych. Użyte w obu pracach zwroty prawnicze były używane w tzw. wzorach pism procesowych czy umów, w oparciu o które to materiały skarżąca wraz z drugą zdającą przygotowywały się do egzaminu adwokackiego. W tym zakresie brak jest w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały jakichkolwiek rozważań i ocen. W skardze do sądu administracyjnego skarżąca wprost wskazywała konkretne pozycje z literatury prawniczej, z których wraz z druga zdającą korzystała w czasie przygotowywania do egzaminu, a nadto wskazywała też inną osobę zdającą, która w treści swej pracy użyła identycznych sformułowań.
Dodać należy, że już w odwołaniu skarżąca wskazywała na takie okoliczności jak to, że wraz z autorką pracy oznaczonej kodem [...] przygotowywały się do egzaminu, ucząc się na tych samych wzorach umów czy też kazusach, które były podobne w swej treści do kazusu egzaminacyjnego. Ponadto zarzuciła, że z uwagi na usytuowanie podczas egzaminu (siedziały w różnych częściach sali) nie miały praktycznie możliwości kontaktowania się. Do wszystkich tych kwestii nie odniesiono się w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały. W świetle tego co wyżej wskazano, wbrew zarzutom sformułowanym w skardze kasacyjnej wszystkie te kwestie wymagały wyjaśnienia i stosownego odniesienia w treści uzasadnienia.
Dodać należy, że z treści § 13 i 15 rozporządzenia jasno wynika w jakim trybie oraz w jaki sposób zdający może opuścić salę w czasie trwania egzaminu oraz w jaki sposób następuje odbieranie prac egzaminacyjnych. Wszystkie te czynności są odpowiednio dokumentowane w sporządzonych protokołach.
Powyższe dowodzi, że także i te dokumenty powinny być przedmiotem analizy i oceny Komisji II Stopnia przy rozstrzyganiu spornej kwestii.
Aczkolwiek w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie podano szczegółowych powodów dlaczego Sąd uznał, że Komisja II Stopnia nie rozpoznała całokształtu okoliczności sprawy to przy uwzględnieniu powyższych wskazań Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdzić należy, że rozstrzygnięcie to odpowiada prawu. Dodać przy tym należy, że wbrew zarzutom autora skargi kasacyjnej Sąd I instancji w zaleceniach nie sformułował wprost wniosku o przeprowadzenie dowodu z porównania prac wszystkich zdających. Sąd jedynie zalecił zbadanie i ustosunkowanie się do wszystkich twierdzeń skarżącej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zachodzi przy tym potrzeba badania prac wszystkich zdających pod względem zbieżności ich treści.
Z tych przyczyn zarzuty sformułowane w skardze kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ w zw. z art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a., a także w zw. z art. 15 k.p.a. należało uznać za bezzasadne.
Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 in fine p.p.s.a.
Rozstrzygniecie o kosztach oparto o treść art. 204 pkt 2 p.p.s.a.