Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 15 maja 2014 r. o sygn. akt VI SA/Wa 9/14, wydanym w sprawie ze skargi M. S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości w celu rozpatrzenia odwołań od wyników egzaminu adwokackiego z dnia 28 października 2013 r. nr. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego, oddalił skargę.
W sprawie poczyniono następujące ustalenia:
W dniach 19 - 22 marca 2013 r. M.S., dalej "skarżąca", przystąpiła do egzaminu adwokackiego. Wspomnianą na wstępie uchwałą utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej Nr 3 do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego w 2013 r. z siedzibą w K. nr. z 24 kwietnia 2013 r., ustalającą po stronie skarżącej wynik negatywny z egzaminu adwokackiego. Jak wskazano, skarżąca uzyskała ocenę dostateczną z pierwszej części egzaminu stanowiącej zestaw pytań testowych, dostateczną z drugiej części egzaminu (prawo karne), dostateczną z czwartej części egzaminu (prawo gospodarcze), dostateczną z piątej części egzaminu (prawo administracyjne) oraz niedostateczną z trzeciej części egzaminu (prawo cywilne), co przesądziło o końcowym negatywnym wyniku egzaminu adwokackiego.
Komisja Egzaminacyjna II stopnia podzieliła w całości mankamenty pracy skarżącej z egzaminu cywilnego zawarte w uzasadnieniu egzaminatorów. I tak, zakres zaskarżenia (wyrok zaskarżony w całości) określony jest nieprawidłowo. Skarżąca pominęła rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 1 wyroku, zasądzające na rzecz powódki od pozwanego kwotę 45.300 zł z odsetkami ustawowymi od 14 września 2011 r. do dnia zapłaty. Zaskarżenie wyroku w szerszym zakresie niż jest to usprawiedliwione okolicznościami sprawy nie wywołuje wprawdzie, jak wskazano w uchwale, negatywnych konsekwencji dla strony poza możliwością obciążenia kosztami procesu w zakresie w jakim apelacja okaże się niezasadna. We wnioskach apelacyjnych skarżąca słusznie, acz nieprecyzyjnie, zażądała zmiany zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie dochodzonej pozwem kwoty, jednakże zakres zaskarżenia nie pokrywa się z określoną przez skarżącą wartością przedmiotu zaskarżenia, co stanowi błąd.
Skarżąca niepotrzebnie zawarła wniosek ewentualny o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, co jednak nie może wpływać negatywnie na ocenę pracy. Wniosek o zasądzenie kosztów procesu jest poprawny, aczkolwiek skarżąca, wbrew poleceniu dla zdających, nie zażądała kosztów zastępstwa adwokackiego za pierwszą instancję w podwójnej wysokości. Ponadto w apelacji brak zarzutu dotyczącego błędnie naliczonych odsetek. Skarżąca nie dostrzegła tego problemu ani w zakresie zasądzonej na rzecz powódki kwoty 45.300 zł, ani w zakresie oddalonej części powództwa. Słuszne są zatem uwagi egzaminatorów co do nie podniesienia w apelacji zarzutu naruszenia art. 481 § k.c., w zw. z art. 455 k.c. Zarzut ten należało uzasadnić nie tylko faktem wezwania do zapłaty, doręczonego pozwanemu 10 stycznia 2011 r., lecz również zakreślonym tam terminem 7-dniowym, co czyniło zasadnym żądanie odsetek od dnia 18 stycznia 2011 r. Natomiast skarżąca domagała się odsetek jak w pozwie, to jest od dnia 12 grudnia 2010 r., nie uzasadniając swojego stanowiska.
Kluczowy dla celów apelacji był zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który należało uzasadnić, co w dostatecznym stopniu nie miało miejsca, poprzez stosowną analizę materiału dowodowego. Jak wskazał jeden z egzaminatorów z uwagi na podstawę roszczenia powódki (art. 471 k.c.) i obowiązki wykonawcy wynikające z art. 651 k.c. kluczowe dla skuteczności apelacji było zakwestionowanie ustaleń faktycznych sądu I instancji odnośnie 4 faktów, a mianowicie: zgłoszenia powódce przez pozwanego zastrzeżeń do projektu architektonicznego; zakupu wadliwych materiałów na konstrukcję dachu, której dokonał, wbrew ustaleniom sądu I instancji, pozwany; zgłoszenia przez pozwanego kierownikowi budowy o konieczności zastosowania w konstrukcji dachu wzmocnień wobec zbyt małych przekrojów drewna (w rzeczywistości ustalenie przez pozwanego potrzeby zastosowania płatwi wzmacniających nastąpiło nie w trakcie wykonywania konstrukcji dachu, ale jako metoda usunięcia wad); akceptacji przez kierownika budowy wadliwie wykonanej konstrukcji.
Skarżąca odniosła zarzuty do ustaleń faktycznych dotyczących tylko jednej spośród 4 ww. kwestii, tj. zakupu materiałów na konstrukcję dachu przez pozwanego. Według drugiego z egzaminatorów, poza powołaniem art. 233 k.p.c. (bez wskazania który paragraf naruszono), z naruszania tego przepisu w treści zarzutu nie wyprowadzono żadnego wniosku. Jedynie w treści uzasadnienia wskazano błędność ustalenia, że materiał zakupił pozwany, a nie powódka oraz, że pozwany nie zgłosił pisemnych zastrzeżeń co do jakości drewna. Jakie miało to konsekwencje dla rozstrzygnięcia nie wskazano w apelacji.
Jeden z egzaminatorów za bezpodstawny uznał podniesiony w apelacji zarzut naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. Niepełne są także zarzuty naruszenia prawa materialnego. Zarzucono bowiem jedynie naruszenie art. 647 k.c. i art. 651 k.c. Skarżąca odwołała się też do przepisów ustawy Prawo budowlane, jednakże nie wskazała konkretnego naruszonego przepisu. Natomiast zdaniem drugiego egzaminatora w apelacji zarzucono naruszenie art. 651 k.c., ale z tego naruszenia nie zostały wyprowadzone wnioski w zakresie błędności rozstrzygnięcia. Zastrzeżenia budzi także wskazania przez skarżącą na naruszenie art. 647 k.c. Bezzasadnie też podniesiono zarzut naruszenia art. 278 § 1 k.p.c., polegający na pominięciu opinii biegłego, skoro taki dowód dopuszczono.
Zdaniem Komisji, poza podzieleniem zastrzeżeń egzaminatorów w całości, zasadniczą przyczyną wadliwości wyroku zawartego w zadaniu egzaminacyjnym były wadliwe ustalenia faktyczne poczynione przez sąd. Zatem, te ustalenia należało w apelacji zakwestionować. Skarżąca wychwyciła tylko niektóre wadliwie ustalone elementy stanu faktycznego. Toteż dość nieporadnie, a zwłaszcza niepełnie, skarżąca sformułowała wspomniany zarzut.
W świetle wspomnianej uchwały, podzielającej stanowisko Komisji Egzaminacyjnej I stopnia, przy uwzględnieniu wszystkich pozytywnych aspektów apelacji oraz popełnionych błędów (które przeważają) praca egzaminacyjna skarżącej, w skali ocen od 2-6, może być oceniona jedynie na ocenę niedostateczną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., jak to wskazano na wstępie, oddalił skargę na powyższą uchwałę wniesioną przez skarżącą.
W zaskarżonej uchwale Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się naruszenia prawa w stopniu dającym podstawy do uchylenia wspomnianej uchwały. Zaskarżona uchwała zawiera merytoryczną ocenę pracy egzaminacyjnej skarżącej, bazującą na opiniach dwóch egzaminatorów, którzy wystawili oceny cząstkowe z egzaminu z prawa cywilnego. W uchwale zostały wskazane prawidłowe elementy pracy skarżącej, jak również zostały wymienione błędy w niej zawarte, które w ocenie Komisji Egzaminacyjnej II stopnia, przeważają. Obie Komisje wskazały na wady kluczowego w zadaniu egzaminacyjnym zarzutu naruszenia przez sąd w zaskarżonym wyroku art. 233 § 1 k.p.c. w związku z błędami w ustaleniach faktycznych poczynionych przez sąd. Skarżąca zawarła w swojej pracy tylko niektóre wadliwe ustalenia faktyczne sądu. Dla skuteczności zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie można poprzestać na stwierdzeniu, że dokonane ustalenia faktyczne są wadliwe.
Niezbędne jest bowiem wskazanie przyczyn, które dyskwalifikują postępowanie sądu w zakresie poczynionych ustaleń. Zatem należało wskazać jakie kryteria oceny zostały naruszone przez sąd przy analizie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłusznie im taką moc przyznając.
Błędem wskazanym w uchwale było zaskarżenie omawianego w całości choć, jak wskazała Komisja, nie mogło to wywołać negatywnych konsekwencji dla strony. Trudno zgodzić się ze skarżącą, według której zaskarżenie wyroku w całości należy interpretować jako działanie uwzględniające interes strony, skoro de facto było to neutralne z punktu widzenia interesu strony. Ponadto Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko obu komisji egzaminacyjnych w zakresie wskazanych mankamentów pracy egzaminacyjnej skarżącej.
Jak wskazał Sąd pierwszej instancji kryteria oceny zawarte w art. 78e ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 Nr 146, poz. 1188 ze zm.) zawierają sformułowania nieostre, pozostawiając w związku z tym egzaminatorom jak i Komisji II stopnia pewien ograniczony luz decyzyjny. Jednakże zarówno Komisja Egzaminacyjna II stopnia jak i egzaminatorzy dokładnie i merytorycznie uzasadnili swoją ocenę. Daje to podstawę do uznania prawidłowości wyciągniętych wniosków, iż praca skarżącej nie spełnia kryteriów art. 78e ust. 2 Prawa o adwokaturze. Tym samym nie zostały przekroczone granice dopuszczalnego luzu decyzyjnego. Stąd zaskarżona uchwała nie jest obarczona wadą dowolności. Tym samym niezasadny jest zarzut skarżącej co do naruszenia art. 78e ust. 2 ustawy Prawa o adwokaturze.
Z powyższych względów Sąd I instancji nie dopatrzył się zarzucanego naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Skarżąca wywiodła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także zasądzenie od Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, wg norm przepisanych.
Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- 1. obrazę prawa materialnego, a to art. 78e ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze w zw. z art. 78d ust. 1 tej ustawy poprzez niezastosowanie wskazanych w tych przepisach kryteriów do zaskarżonej uchwały, a w konsekwencji podtrzymanie w mocy ww. uchwały, mimo iż została ona oparta na dowolnej ocenie pracy skarżącej, dokonanej z przekroczeniem granic luzu decyzyjnego przysługującego Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia;
- 2. naruszenie przepisów postępowania, a to art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 8, art. 11, art. 77 §, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 78h ust. 12 ustawy Prawo o adwokaturze i z § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu adwokackiego (tj. Dz.U. 2013, poz. 1172), poprzez nieuchylenie uchwały, pomimo iż została ona wydana z naruszeniem ww. przepisów regulujących postępowanie przed Komisją Egzaminacyjną II Stopnia.
Jak podkreślono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej ocena niedostateczna z egzaminu z zakresu prawa cywilnego jest niesprawiedliwa, a to z powodu nierozważenia zalet zaproponowanego przez skarżącą rozwiązania przyjętego w apelacji, a także nieomówienia istotności dostrzeżonych uchybień, a w szczególności niewskazanie, dlaczego dostrzeżone uchybienia świadczą o braku przygotowania prawniczego po stronie skarżącej do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata. Tym samym w sprawie przekroczono granice uznania przysługujące Komisjom Egzaminacyjnym, dopuszczając się dowolności w zakresie oceny pracy skarżącej, a w konsekwencji naruszenie 78 e ust. 2 w zw. z 78 d ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie jest oparta na usprawiedliwionych podstawach.
Na wstępie niniejszych rozważań podkreślić należy, że zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd pierwszej instancji.
W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania. Do kontroli subsumpcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego można przejść dopiero wówczas, gdy okaże się, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony. Stąd, wobec postawienia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania, jako pierwszy należało poddać ocenie zarzut naruszenia przepisów postępowania w granicach zakreślonych przepisem art. 174 pkt 2 p.p.s.a.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w realiach sprawy nie miały zastosowania, i też nie zostały naruszone, wskazane w skardze kasacyjnej przepisy postępowania, tj. art. 3 § 1 p.p.s.a. i 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 8, art. 11 art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 78 h ust. 12 ustawy Prawo o adwokaturze i z § 5 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu adwokackiego. Natomiast wchodzącym w rachubę przepisem, który ma w sprawie zastosowanie, jest art. 80 k.p.a. w związku z art. 78e ust. 2 i art. 78 h ust. 12 ustawy Prawo o adwokaturze. W myśl tart. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
W postępowaniu kasacyjnym, mając na uwadze przepis art. 174 pkt 2 p.p.s.a., wchodzi w grę uwzględnienie zarzutu naruszenia w sprawie przepisu postępowania, jakim jest art. 80 k.p.a., a w ślad za tym uwzględnienie skargi kasacyjnej, jednakże tylko w sytuacji, jeżeli skarga kasacyjna zawiera wywód, w świetle którego naruszenie przepisu postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Innymi słowy, wymagane jest tutaj wykazanie naruszenia przepisu postępowania tego rodzaju, że gdyby nie miało ono miejsca wówczas organ doszedł by do odmiennej konkluzji w zakresie zaistnienia w sprawie istotnej okoliczności faktycznej, mogącej mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Skarga kasacyjna, co jest jej istotnym mankamentem, nie przeprowadziła wspomnianego wywodu. Ograniczyła się, zresztą nietrafnie, do zarzutu niesprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy, a to z powodu nierozważenia przez komisje egzaminacyjne zalet zaproponowanego przez skarżącą rozwiązania przyjętego w apelacji, a także braku omówienia istotności dostrzeżonych uchybień, a w szczególności niewskazanie, dlaczego dostrzeżone uchybienia świadczą o braku przygotowania prawniczego po stronie skarżącej do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata.
Po pierwsze, wbrew temu zarzutowi, komisje egzaminacyjne, co trafnie zaakceptował Sąd I instancji w wystarczającym stopniu odniosły się do powyższej kwestii, o czym zresztą była już mowa. Po drugie zaś, w świetle przepisu art. 174 pkt 2 p.p.s.a. skarga kasacyjna nie może ograniczać się do stawiania pytań, dlaczego organ, co zaakceptował Sąd I instancji, nie odniósł się do takiej, czy innej kwestii. Natomiast w ślad za tym skarga kasacyjna winna wykazać, iż brak rozważenia danej kwestii mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czego jednakże skarga kasacyjna nie uczyniła.
W tym stanie sprawy skarga kasacyjna, jako nie oparta na usprawiedliwionych podstawach, podlega oddaleniu (art. 184 p.p.s.a.).
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.